Những dịch chuyển mới của thị trường sách toàn cầu

Trao đổi bản quyền tại Istanbul Publishing Fellowship.

Sách không còn chỉ cạnh tranh với sách, mà đang phải cạnh tranh với toàn bộ hệ sinh thái nội dung bao quanh đời sống con người.

Tháng 2/2026, Istanbul Publishing Fellowship - một trong những diễn đàn bản quyền chuyên nghiệp của ngành xuất bản quốc tế - quy tụ 335 nhà xuất bản đến từ 73 quốc gia tại Thổ Nhĩ Kỳ.

Trong ba ngày làm việc, hàng nghìn cuộc gặp song phương về bản quyền đã diễn ra, nối dài hơn 35.000 cuộc gặp bản quyền được tổ chức kể từ năm 2016, từng bước đưa Istanbul trở thành một điểm hẹn mới của thị trường nội dung toàn cầu.

Phát biểu tại họp báo trước thềm sự kiện, ông Mehmet Burhan Genç, Chủ tịch Hiệp hội Chuyên nghiệp In ấn và Xuất bản Thổ Nhĩ Kỳ, khẳng định Istanbul Publishing Fellowship là thị trường nội dung đầu tiên của Thổ Nhĩ Kỳ, với mục tiêu đưa các tác phẩm viết bằng tiếng Thổ Nhĩ Kỳ ra thế giới và xây dựng Istanbul thành một trung tâm giao dịch bản quyền có sức ảnh hưởng quốc tế.

Độc giả thay đổi - thị trường dịch chuyển

Những gì diễn ra tại Istanbul không phản ánh các xu hướng ngắn hạn, mà mở ra một bức tranh dài hơi của thị trường sách toàn cầu. Ở đây, người ta không chỉ nói về những cuốn sách bán chạy, mà nói nhiều hơn về độc giả đang thay đổi.

Bà Phạm Thủy tại Istanbul.

Trong nhiều cuộc trao đổi, các nhà xuất bản đến từ các châu lục cùng chia sẻ những mối quan tâm tương đồng: độc giả đang mệt mỏi với thông tin dư thừa; trẻ em lớn lên trong môi trường quá nhiều màn hình; người trưởng thành ngày càng tìm kiếm sự cân bằng tinh thần nhiều hơn là tri thức hàn lâm.

Theo ông Halil Celik, Chủ tịch Liên đoàn Báo chí và Xuất bản Thổ Nhĩ Kỳ, chính những thay đổi trong hành vi đọc này khiến các nhà xuất bản buộc phải điều chỉnh chiến lược dài hạn. Việc Istanbul Publishing Fellowship lựa chọn một quốc gia trọng điểm mỗi năm nhằm giúp các nhà xuất bản hiểu sâu hơn về cấu trúc thị trường, độc giả và môi trường bản quyền của từng khu vực, từ đó xây dựng các mối quan hệ hợp tác bền vững.

Sách không còn chỉ cạnh tranh với sách

Một điều được nhắc đến nhiều tại diễn đàn là: sách ngày nay không còn cạnh tranh với những cuốn sách khác, mà đang cạnh tranh trực tiếp với thời gian chú ý của con người. Sách đứng chung “sân chơi” với mạng xã hội, video ngắn, podcast, game và các nền tảng nội dung số khác.

Câu hỏi đặt ra cho các nhà xuất bản không còn là “Cuốn sách này có hay không?”, mà là:

“Vì sao người đọc phải dành thời gian cho cuốn sách này?”

Chính câu hỏi ấy đang làm thay đổi cách sách được viết, được biên tập và được xuất bản trên toàn thế giới. Sách cần rõ ràng hơn về giá trị cốt lõi mà nó mang lại – cả về nội dung lẫn trải nghiệm đọc.

Thiếu nhi và văn hóa bản địa: điểm gặp của nhiều thị trường

Một xu hướng nổi bật tại Istanbul là sự quan tâm mạnh mẽ đến sách thiếu nhi và các tác phẩm mang yếu tố văn hóa bản địa. Nhiều nhà xuất bản cho rằng, phụ huynh ngày nay tìm đến sách như một cách tạo ra không gian không màn hình cho con trẻ - nơi trẻ có thể chậm lại, tập trung và hình thành đời sống tinh thần.

Ông Munir Ustun, thành viên Hội đồng quản trị Phòng Thương mại Istanbul, nhấn mạnh rằng thế giới xuất bản đang cần những cuốn sách “kể câu chuyện của chính vùng đất nơi chúng được sinh ra”. Thị trường quốc tế không tìm kiếm sự đồng nhất, mà trân trọng những khác biệt có bản sắc.

Một số hình ảnh tại Diễn đàn xuất bản Istanbul.

Khi hình thức cuốn sách trở thành giá trị

Một điểm đáng chú ý khác được nhiều nhà xuất bản và chuyên gia đề cập là sự trở lại của giá trị vật lý của cuốn sách. Trong kỷ nguyên số, chính chất liệu giấy, thiết kế, minh họa và cảm giác cầm nắm lại trở thành lợi thế cạnh tranh.

Một cuốn sách được làm chỉn chu, đẹp và có tính thẩm mỹ cao không còn là yếu tố phụ, mà là một phần quan trọng của nội dung. Sách, theo cách đó, không chỉ để đọc, mà để trải nghiệm.

Thị trường bản quyền: thực tế và chọn lọc hơn

Các cuộc gặp bản quyền tại Istanbul diễn ra với mật độ cao nhưng rất tập trung. Các nhà xuất bản đến với mục tiêu rõ ràng: họ biết mình đang tìm thể loại gì, độc giả của mình cần gì, và sẵn sàng chọn lọc kỹ trước khi đi đến hợp tác.

Theo bà Melike Gunyuz, thành viên Ban điều phối Istanbul Publishing Fellowship, các nhà xuất bản hôm nay không chỉ làm sách zcho hiện tại, mà đang định hình những câu chuyện sẽ đi cùng xã hội trong tương lai. Điều đó đòi hỏi tầm nhìn dài hạn và sự thận trọng trong từng quyết định bản quyền.

Dù đến từ những thị trường rất khác nhau, những người làm xuất bản gặp nhau tại Istanbul có một điểm chung dễ nhận ra: họ vẫn tin rằng sách giữ một vai trò quan trọng trong đời sống con người hiện đại.

Tuy nhiên, vai trò ấy đã thay đổi. Sách không còn là nơi chứa thật nhiều thông tin, mà đang trở thành nơi giúp con người chậm lại, sâu hơn và yên tĩnh hơn giữa một thế giới quá nhanh.

Istanbul Publishing Fellowship, vì thế, không chỉ là nơi trao đổi bản quyền, mà là nơi có thể nhìn thấy rõ những dịch chuyển lặng lẽ của thị trường sách toàn cầu – những dịch chuyển đang âm thầm định hình lại cách sách được viết, được làm, được bán và được đọc trên khắp thế giới.

Phạm Thủy

từ Istanbul