Những điều phụ nữ cần biết để bảo vệ sức khỏe tim mạch

Nhiều phụ nữ cho rằng ung thư nói chung, đặc biệt là ung thư vú, mới là mối đe dọa lớn nhất đối với tính mạng của mình. Tuy nhiên, bệnh tim mạch gây tử vong ở phụ nữ nhiều hơn tổng số ca tử vong do tất cả các loại ung thư cộng lại. Theo The New York Times, nhận thức chưa đầy đủ về nguy cơ này một phần bắt nguồn từ việc sức khỏe tim mạch của phụ nữ trong thời gian dài chưa được quan tâm và nghiên cứu tương xứng.

Những khoảng trống trong nghiên cứu khiến một số bệnh lý tim mạch ở phụ nữ khó được nhận diện, trong khi người bệnh có thể không biết rằng triệu chứng đau tim đôi khi khác với biểu hiện thường thấy ở nam giới. Dù vậy, phụ nữ vẫn có thể chủ động giảm nguy cơ bằng cách duy trì chế độ ăn uống lành mạnh, tập thể dục và theo dõi huyết áp, cholesterol cùng đường huyết. Bên cạnh những biện pháp áp dụng cho cả hai giới, một số yếu tố đặc thù cần được chú ý.

Trước hết, nguy cơ tim mạch ở phụ nữ không chỉ phụ thuộc vào những yếu tố quen thuộc như tăng huyết áp, cholesterol cao, tiểu đường, hút thuốc, ít vận động và tiền sử gia đình mắc bệnh tim. Tiền sử sức khỏe sinh sản và một số bệnh lý tự miễn cũng có thể ảnh hưởng đến nguy cơ này.

Theo Tiến sĩ Anais Hausvater, đồng Giám đốc Chương trình Tim mạch và Sản khoa tại NYU Langone Health (trung tâm y tế thuộc Đại học New York), phụ nữ từng gặp biến chứng trong thai kỳ, chẳng hạn tiền sản giật hoặc đái tháo đường thai kỳ, có nguy cơ mắc bệnh tim mạch cao hơn về sau. Tuy nhiên, thông tin này có thể bị bỏ sót nếu người bệnh không đề cập với bác sĩ, đặc biệt khi biến chứng đã xảy ra từ nhiều năm trước và bác sĩ không chủ động hỏi về tiền sử thai kỳ.

Hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) cũng có liên quan đến nguy cơ tim mạch cao hơn. Lupus ban đỏ hệ thống và viêm khớp dạng thấp, hai bệnh tự miễn phổ biến ở phụ nữ hơn nam giới, cũng cần được tính đến khi đánh giá nguy cơ. Phụ nữ mãn kinh trước tuổi 45 là một nhóm khác cần đặc biệt lưu ý.

Thời kỳ mãn kinh đánh dấu một giai đoạn chuyển tiếp quan trọng đối với sức khỏe tim mạch. Khi nồng độ estrogen giảm, huyết áp và cholesterol có thể tăng, đồng thời động mạch có xu hướng kém đàn hồi hơn. Những thay đổi này góp phần lý giải vì sao phụ nữ thường mắc bệnh tim muộn hơn nam giới khoảng 10 năm, nhưng nguy cơ có thể tăng lên đáng kể sau mãn kinh.

Tiến sĩ Tala Al-Talib, Giám đốc y tế phòng khám tim mạch Green Spring Station thuộc hệ thống Johns Hopkins, cho biết nhiều phụ nữ bất ngờ khi kết quả xét nghiệm cholesterol thay đổi dù họ vẫn duy trì chế độ ăn uống và tập luyện như trước. Trong những trường hợp này, bác sĩ có thể giúp đánh giá nguy cơ tổng thể để lựa chọn biện pháp phù hợp, từ điều chỉnh lối sống đến sử dụng thuốc.

Tuy nhiên, nguy cơ tim mạch trước mãn kinh không bằng không. Tác động của huyết áp cao và cholesterol cao có thể tích lũy trong nhiều thập kỷ, vì vậy những thói quen hình thành ở độ tuổi 20 và 30 vẫn có ý nghĩa đối với sức khỏe về sau.

Một vấn đề đáng lưu ý khác là triệu chứng đau tim ở phụ nữ có thể không giống những gì nhiều người vẫn hình dung. Đau ngực vẫn là biểu hiện phổ biến nhất, nhưng cảm giác đau không phải lúc nào cũng dữ dội hoặc giống như bị đè ép. Một số phụ nữ mô tả cảm giác nặng ngực hoặc khó chịu khó xác định hơn.

Theo Tiến sĩ Natalie Bello, Phó giáo sư tim mạch tại Cedars-Sinai, đồng thời là Giám đốc chương trình sức khỏe tim mạch dành cho phụ nữ tại Atria Health and Research Institute, phụ nữ có thể gặp nhiều triệu chứng cùng lúc hơn nam giới. Những dấu hiệu này bao gồm khó thở, buồn nôn, chóng mặt, đau hàm, đau vùng lưng trên, vã mồ hôi lạnh hoặc mệt mỏi bất thường.

Việc nhận biết triệu chứng có thể bị cản trở bởi cả người bệnh lẫn nhân viên y tế. Tiến sĩ Erica Spatz, giám đốc Chương trình Sức khỏe Tim mạch Dự phòng tại Trường Y thuộc Đại học Yale, cho biết, một số phụ nữ có xu hướng gác sức khỏe của bản thân sang một bên vì trách nhiệm gia đình hoặc tìm cách giải thích triệu chứng bằng những nguyên nhân khác. Trải nghiệm từng đi khám nhưng không được đánh giá đúng mức cũng có thể khiến họ ngần ngại tìm kiếm trợ giúp lần nữa.

Không chỉ triệu chứng, nguyên nhân gây đau tim ở phụ nữ cũng có thể khác biệt. Ở cả hai giới, một nguyên nhân phổ biến là bệnh động mạch vành tắc nghẽn, khi mảng xơ vữa hoặc cục máu đông làm cản trở dòng máu đến cơ tim. Tuy nhiên, phụ nữ có thể gặp một số dạng bệnh lý khác khiến việc chẩn đoán phức tạp hơn.

Chẳng hạn, bệnh vi mạch vành ảnh hưởng đến những mạch máu nhỏ nuôi tim và gặp ở phụ nữ nhiều hơn nam giới. Phụ nữ cũng dễ bị co thắt động mạch vành, tức các động mạch co hẹp từng đợt. Theo Tiến sĩ Nupoor Narula, giám đốc Chương trình Tim mạch dành cho phụ nữ tại Weill Cornell Medicine, cả hai tình trạng đều có thể gây đau tim.

Một bệnh lý khác là bóc tách động mạch vành tự phát, xảy ra khi thành động mạch bị rách. Tình trạng này gặp ở phụ nữ nhiều hơn đáng kể, đặc biệt trong giai đoạn sau sinh, và có thể dẫn đến nhồi máu cơ tim. Trong khi đó, hội chứng Takotsubo, còn gọi là hội chứng trái tim tan vỡ, là một dạng rối loạn chức năng tim có thể hồi phục, thường xuất hiện sau căng thẳng nghiêm trọng và chủ yếu gặp ở phụ nữ sau mãn kinh.

Những khác biệt này cũng đặt ra yêu cầu đối với việc lựa chọn xét nghiệm. Các phương pháp chẩn đoán thông thường không phải lúc nào cũng phát hiện được bệnh vi mạch vành hoặc tình trạng co thắt động mạch. Chẳng hạn, chụp mạch vành bằng thuốc cản quang có thể không cho thấy tình trạng tắc nghẽn rõ rệt, dù người bệnh vẫn có triệu chứng liên quan đến tim.

Nếu có biểu hiện nghi ngờ đau tim nhưng kết quả chụp mạch vành không phát hiện bất thường rõ rệt, người bệnh có thể cần được đánh giá thêm bằng những phương pháp phù hợp. Theo các chuyên gia Nupoor Narula và Erica Spatz, bác sĩ có thể cân nhắc chụp PET, cộng hưởng từ tim hoặc các xét nghiệm đánh giá chức năng động mạch vành, tùy trường hợp.

Những khó khăn trong chẩn đoán phản ánh một vấn đề lớn hơn: nghiên cứu y khoa vẫn còn những khoảng trống đáng kể về sức khỏe tim mạch của phụ nữ. Trong lịch sử, phụ nữ ít được đại diện trong các nghiên cứu về thuốc, phương pháp điều trị và thiết bị y tế. Theo Tiến sĩ Narula, các nhà khoa học vẫn chưa hiểu đầy đủ tác động của hormone đối với sức khỏe tim mạch cũng như ảnh hưởng lâu dài của một số biến chứng thai kỳ.

Tiến sĩ Sonia Tolani, đồng giám đốc Trung tâm Tim mạch dành cho phụ nữ thuộc Đại học Columbia, cho biết nhiều hướng dẫn điều trị hiện nay được xây dựng dựa trên những nghiên cứu từ nhiều thập kỷ trước, khi số lượng phụ nữ tham gia còn hạn chế. Sự thiếu hụt dữ liệu này có thể ảnh hưởng đến khả năng nhận diện những khác biệt về bệnh lý và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.

Khoảng trống nghiên cứu không chỉ ảnh hưởng đến chẩn đoán mà còn có thể tác động đến việc điều trị. Một số phụ nữ cần thuốc kiểm soát huyết áp hoặc cholesterol nhưng chưa được điều trị kịp thời vì lo ngại liên quan đến khả năng mang thai. Dù một số thuốc không an toàn trong thai kỳ, điều đó không có nghĩa mọi phụ nữ trong độ tuổi sinh sản đều phải tránh sử dụng. Theo Tiến sĩ Spatz, với những người dự định mang thai, việc tạm ngừng thuốc trong thai kỳ có thể được cân nhắc dưới sự hướng dẫn và theo dõi của bác sĩ.

Tâm lý lo ngại bị phán xét về cân nặng hoặc lối sống cũng có thể khiến phụ nữ ngần ngại trao đổi về sức khỏe tim mạch. Các chuyên gia cho rằng hệ thống y tế cần chú trọng hơn đến việc thấu hiểu người bệnh và giải thích rõ các phương án hỗ trợ, thay vì quy trách nhiệm cho họ.

Nhìn chung, nhận biết các yếu tố nguy cơ, chú ý đến những triệu chứng bất thường và chủ động trao đổi với bác sĩ về tiền sử sức khỏe sinh sản có thể giúp phụ nữ bảo vệ tim mạch tốt hơn. Đặc biệt, khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ đau tim, không nên trì hoãn việc tìm kiếm trợ giúp y tế chỉ vì triệu chứng không giống những biểu hiện điển hình hoặc một lần thăm khám trước đó chưa phát hiện được bất thường.