Những 'mảng tối' phía sau giải thưởng KHKT cấp Quốc gia

Đề tài vĩ mô, vượt tầm học sinh

Hiệu trưởng một trường phổ thông tại Bắc Ninh chia sẻ, nhiều năm có kinh nghiệm hướng dẫn và đưa học sinh tham dự cuộc thi với tinh thần "học thật, nghiên cứu thật" bằng những đề tài phù hợp với năng lực, trình độ của học sinh thì chỉ dừng lại ở giải Khuyến khích và bị loại từ vòng thi cấp tỉnh.

Thầy giáo này cho rằng, nội dung học thuật của nhiều đề tài đoạt giải hiện nay vượt tầm học sinh phổ thông, thậm chí có đề tài vượt cả trình độ tiến sĩ.

"Thực tế, học sinh phổ thông không có đủ khả năng cũng như thời gian để thực hiện những nghiên cứu phức tạp đòi hỏi sự đầu tư hàng năm trời như vậy. Kiến thức trong các đề tài này thường thuộc trình độ cao học hoặc nghiên cứu sinh, đặc biệt ở các bộ môn khó như Sinh học, Vật lý, Hóa học, Toán", thầy nói.

Bản chất của vấn đề, theo thầy hiệu trưởng, các đề tài đang được các chuyên gia, nhà khoa học nghiên cứu và học sinh chỉ việc "nhảy vào" tham gia cùng.

Nhiều học sinh chỉ đến viện "cưỡi ngựa xem hoa" trong một vài buổi đầu và cuối để nắm bắt thông tin, còn các thao tác kỹ thuật đòi hỏi kinh nghiệm và năng lực chuyên môn cao học sinh hoàn toàn không biết làm và không thể làm được.

Thầy cô giáo cho rằng, cần khuyến khích học sinh tham gia các đề tài vừa sức ngay từ trường học. (Ảnh mang tính minh họa)

Những học sinh trường chuyên có tư duy tốt hơn hẳn sẽ hiểu sâu hơn về cơ chế bên trong; tại sao phải nghiên cứu này hay quy trình ra sao. Nhưng bản chất là học sinh khó có thể tự tay làm được.

"Với những đề tài quá lớn, vượt tầm như thế, khi đứng trước hội đồng chấm thi, học sinh chỉ như "con vẹt" thuyết trình những kiến thức đã được thầy cô hướng dẫn mà không hiểu được bản chất nội dung mình đang thực hiện", thầy nói.

Trong khi đó, thầy cô và học sinh hiểu "tiêu chí ngầm" để đạt giải cao phải là những đề tài "hoành tráng", có hàm lượng khoa học cao. Chính vì chạy theo thành tích này, giới giáo viên từ lâu đã xem đây là một thực tế hiển nhiên nếu muốn tham gia sân chơi nghiên cứu khoa học kỹ thuật.

Thiếu tính minh bạch?

Để xảy ra những sự việc lùm xùm trong các năm gần đây, nguyên nhân một phần không nhỏ xuất phát từ việc Bộ GD&ĐT không công khai hồ sơ chi tiết của các dự án mà chỉ đưa ra các poster, khiến dư luận và giới chuyên môn không có đủ căn cứ để đối sánh hay giám sát, đảm bảo yếu tố công khai. Bộ không công bố toàn bộ dự án và kết luận chi tiết của hội đồng thẩm định là một sai sót so với quy chế, gây nghi ngờ về tính minh bạch.

Trong cuộc thi năm nay, với nghi vấn có đạo văn từ dự án của nhóm học sinh Trường THPT Chuyên Lương Văn Tụy, sau đó đã được Bộ lập tổ giám sát và đi đến kết luận không gian lận, hiệu trưởng này cũng đặt dấu hỏi về sự tồn tại thực sự và trách nhiệm của hội đồng thẩm định gồm các chuyên gia có trình độ tiến sĩ trở lên. Bởi kết luận được công bố, theo thầy là "chung chung, chỉ khẳng định không đạo văn mà không làm rõ được tính chất học thuật vượt tầm".

Thầy đề xuất Bộ GD&ĐT phải công khai toàn bộ các dự án để các nhà khoa học có chuyên môn đánh giá độc lập, tránh tình trạng bao che hay gian lận trong học thuật, gây mất uy tín cho cuộc thi. Đồng thời khẳng định, cần lấy lại tinh thần "học tập thì phải thật", không khuyến khích học sinh chạy theo những thành tích ảo.

Nỗi lòng người trong cuộc

Thầy T.K, giáo viên một trường THPT tại Hà Nội cho biết, trước đây thầy trò nhà trường tích cực tham gia cuộc thi và thậm chí từng đạt giải Ba. Nhưng sau đó, nhà trường ngừng tham gia hoạt động này vì cảm thấy cuộc thi bị biến tướng, thầy cô "nản" và chi phí tốn kém.

"Để đầu tư nghiên cứu một đề tài lọt vào vòng quốc gia ở lĩnh vực như Hóa - Sinh, chi phí thuê máy móc, phương tiện, dụng cụ thí nghiệm ước tính khoảng 100 triệu. Có những đề tài chi phí tốn kém gấp nhiều lần", thầy K nói.

Dự án sao chép công trình của nhà khoa học nước ngoài buộc Bộ GD&ĐT phải hủy giải thưởng năm 2025.

Theo thầy T.K, quy trình nghiên cứu một dự án trước hết là thầy trò cùng tìm kiếm một đề tài khả thi. Những đề tài giản đơn, khó lọt vào vòng trong nên phải "gồng" để có đề tài "có tầm". Trong khi, giáo viên hướng dẫn chỉ là giáo viên phổ thông, việc cậy nhờ đến các chuyên gia, nhà khoa học ở các viện nghiên cứu hay trường đại học là chuyện bình thường. Việc học hỏi phương pháp, cách thức từ họ là rất tốt và học sinh phổ thông hoàn toàn có thể tiếp cận nghiên cứu khoa học như cách nước ngoài vẫn làm.

Tuy nhiên, thực tế tại Việt Nam lại đang đi theo hướng "nhờ một cách hoàn toàn". Các em cũng được tham gia thí nghiệm nhưng chỉ để biết hoặc quan sát.

Thầy giáo hé lộ, để trả lời các câu hỏi trước hội đồng giám khảo: "Học sinh được người lớn hướng dẫn học thuộc lòng, tiên lượng các câu hỏi và kết cấu câu trả lời để có thể ứng phó ở một mức độ nào đó. Ban giám khảo thường cũng không làm khó vì tinh thần cuộc thi là động viên, khuyến khích học sinh nghiên cứu khoa học".

Đề tài đoạt giải Nhất năm 2025 bị trùng với nghiên cứu của nhà khoa học nước ngoài bị phát hiện, thu hồi giải hay lùm xùm ở cuộc thi năm nay đã làm giảm giá trị thực của cuộc thi, biến nó thành cuộc cạnh tranh về sự hoành tráng thay vì dạy cho học sinh phương pháp nghiên cứu và giải quyết các vấn đề thực tiễn. Trong khi đó, những đề tài gần gũi như khoa học xã hội và nhân văn vốn có chi phí thấp và phù hợp hơn lại ít được chú trọng.

Thầy cô giáo ở trường THPT cũng tiếc nuối khi các đề tài, dự án tham gia cuộc thi từ những năm đầu "sát thực tế" dù không tránh khỏi sự ngây ngô. Hiện tại, các đề tài đạt giải thường gây "choáng váng" vì nội dung quá xa vời, học sinh chuyên ở lĩnh vực xã hội có thể làm dự án nghiên cứu ở lĩnh vực khoa học tự nhiên khiến những người thực sự quan tâm đến nghiên cứu khoa học cũng cảm thấy nản lòng.

Theo các nhà giáo, nguyên nhân chính khiến người ta đâm đầu vào cuộc thi bằng mọi giá là vì học sinh đoạt giải được tuyển thẳng vào đại học. Khi đó, giải thưởng chính là "tấm vé chắc chắn" để vào các trường top đầu thay vì kỳ thi đầy rủi ro.

Bên cạnh đó, còn có các nguyên nhân khác như có học sinh đoạt giải, thầy cô hướng dẫn sẽ được xét tặng các danh hiệu thi đua; trao thưởng...