Những quốc gia kiểm soát nguồn khoáng sản thiết yếu phục vụ làn sóng AI

Để xây dựng hạ tầng AI, doanh nghiệp không chỉ cần con chip và điện năng mà còn phải bảo đảm nguồn vật liệu để sản xuất linh kiện bán dẫn, nam châm và hệ thống cấp điện. Trong báo cáo Phát triển thế giới năm 2026, Ngân hàng Thế giới (WB) nhấn mạnh ba loại vật liệu gồm gallium, đất hiếm và tantalium, do sản lượng của chúng tập trung ở một số ít quốc gia.

Đồ họa thông tin dưới đây sử dụng số liệu ước tính năm 2025 từ báo cáo Tổng quan khoáng sản năm 2026 của Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS). Số liệu gallium là sản lượng thu được qua chế biến, còn số liệu đất hiếm và tantalium là sản lượng khai thác.

TRUNG QUỐC GẦN NHƯ ĐỘC QUYỀN VỀ GALLIUM, DẪN ĐẦU VỀ ĐẤT HIẾM

Trung Quốc chiếm tới 99% sản lượng gallium toàn cầu. Cần lưu ý đây là tỷ trọng sản xuất, không phải tỷ trọng trữ lượng trong lòng đất.

Gallium thường được thu hồi như một sản phẩm phụ trong quá trình chế biến bauxite để sản xuất nhôm. Ngành nhôm quy mô lớn cho phép Trung Quốc thu hồi gallium với sản lượng cao. Trong khi đó, tình trạng dư cung và giá thấp trước đây đã khiến nhiều nhà sản xuất ở các nước khác rút khỏi thị trường.

Gallium được dùng trong các linh kiện bán dẫn hiệu năng cao và thiết bị chuyển đổi, điều khiển điện. Những hợp chất như gallium nitride (GaN) có thể hoạt động hiệu quả ở điện áp và nhiệt độ cao, một đặc tính ngày càng quan trọng khi các trung tâm dữ liệu AI đòi hỏi năng lực tính toán lớn hơn và tiêu thụ nhiều điện hơn.

Trên thị trường đất hiếm, Trung Quốc cũng giữ vị trí số một với 69,2% sản lượng khai thác toàn cầu, bỏ xa Mỹ (13,1%) và Australia (7,4%).

Đất hiếm là tên gọi chung của nhóm 17 nguyên tố được ứng dụng rộng rãi trong công nghệ. Chẳng hạn, neodymium và praseodymium được dùng để chế tạo nam châm vĩnh cửu có lực từ mạnh trong ổ cứng và nhiều thiết bị khác. Một số nguyên tố đất hiếm khác có mặt trong linh kiện bán dẫn, màn hình, thiết bị quang học và công nghệ lưu trữ dữ liệu.

TANTALIUM: CHÂU PHI NẮM PHẦN LỚN NGUỒN CUNG

Khác với hai loại vật liệu trên, nguồn cung tantalium tập trung chủ yếu ở châu Phi. Cộng hòa Dân chủ Congo chiếm 52% sản lượng khai thác toàn cầu, tiếp theo là Rwanda với 16% và Nigeria với 15,6%. Riêng ba quốc gia này đã đóng góp 83,6% sản lượng thế giới.

Trong hạ tầng AI, tantalium chủ yếu được dùng để chế tạo tụ điện. Tụ điện tantalium polymer có kích thước nhỏ gọn nhưng khả năng tích điện lớn và hoạt động ổn định, phù hợp với các hệ thống cấp điện có yêu cầu khắt khe. Theo các thông tin trong ngành năm 2026, sự bùng nổ của máy chủ AI đang thúc đẩy nhu cầu đối với loại tụ điện này.

Kiểm soát nguồn khoáng sản không đồng nghĩa một quốc gia sẽ giành lợi thế vượt trội trong lĩnh vực AI, bởi ngành này còn phụ thuộc vào chip tiên tiến, năng lực chế tạo, hạ tầng năng lượng và nguồn vốn đầu tư.

Tuy nhiên, khi nguồn cung một vật liệu thiết yếu nằm trong tay một hoặc vài quốc gia, chỉ một biện pháp hạn chế xuất khẩu hay sự cố gián đoạn sản xuất cũng có thể gây ảnh hưởng dây chuyền tới nhiều khâu trong chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu.

Những năm gần đây, Trung Quốc đã áp dụng biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với các mặt hàng liên quan đến gallium và một số loại đất hiếm trung bình, đất hiếm nặng. Động thái này buộc chính phủ và doanh nghiệp ở nhiều nơi phải tìm kiếm nhà cung cấp thay thế và đầu tư mở rộng năng lực sản xuất.

Tại Trung Phi, sự tập trung nguồn cung tantalium cũng đặt ra những thách thức riêng, từ nguy cơ gián đoạn đến yêu cầu bảo đảm khoáng sản được khai thác và cung ứng có trách nhiệm.