Những tính toán của Iran trước nguy cơ Mỹ nối lại tấn công

Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf phát biểu tại Tehran. Ảnh tư liệu: THX/TTXVN

Theo đài Al Jazeera, Iran chưa có dấu hiệu nhượng bộ các điều kiện đặt ra trong đàm phán với Mỹ, bất chấp nỗ lực ngoại giao của các nước trong khu vực, nhằm ngăn xung đột leo thang trở lại. Tehran đang dựa vào sức ép kinh tế, vị trí chiến lược tại eo biển Hormuz và những biến động chính trị ở Mỹ, Israel để tìm kiếm các bảo đảm an ninh lâu dài.

Trung Quốc ngày 27/10 thông báo sẽ sớm cử đặc phái viên tới các nước liên quan trong khu vực, nhằm thúc đẩy giải pháp hòa bình. Trước đó một ngày, các quan chức cấp cao Saudi Arabia, Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ đã gặp đại diện Iran, nhất trí tiếp tục thảo luận về hòa bình và an ninh khu vực.

Tuy nhiên, triển vọng hạ nhiệt căng thẳng vẫn chưa rõ ràng. Iran muốn chấm dứt chiến tranh lâu dài, thay vì chỉ đạt được một thỏa thuận ngừng bắn tạm thời, đồng thời yêu cầu những bảo đảm để Mỹ và Israel không tiếp tục tiến hành các cuộc tấn công mới.

Thiếu lòng tin cản trở đàm phán

Một trong những trở ngại lớn nhất là sự thiếu tin tưởng của Tehran đối với Washington. Mỹ và Israel mở các cuộc tấn công nhằm vào Iran ngày 28/2, trong khi các cuộc đàm phán vẫn đang diễn ra tại Oman. Trước đó, vào tháng 6/2025, Israel tiến hành cuộc chiến kéo dài 12 ngày với Iran, sau đó Mỹ cũng tham gia.

Một thỏa thuận ghi nhớ do Pakistan và Qatar làm trung gian hồi tháng 6/2026 từng hướng tới việc mở lại eo biển Hormuz, chấm dứt lệnh phong tỏa của Mỹ đối với các cảng Iran và tạo điều kiện khởi động đàm phán về chương trình hạt nhân của Tehran. Tuy nhiên, thỏa thuận nhanh chóng đổ vỡ khi hai bên tiếp tục các hoạt động quân sự.

Ông Sina Toossi, chuyên gia cao cấp không thường trú tại Trung tâm Chính sách Quốc tế (CIP), nhận định với Al Jazeera rằng thất bại của thỏa thuận trước đó khiến Tehran trở nên cứng rắn hơn và muốn có những bảo đảm cụ thể, bền vững hơn.

Trong khi đó, Tổng thống Mỹ Donald Trump vẫn chưa đưa ra tín hiệu rõ ràng về bước đi tiếp theo. Ngày 25/10, ông đặt câu hỏi liệu nên đạt thỏa thuận với Iran hay “kết liễu” đối thủ. Trước đó, ông tuyên bố Mỹ sẽ chưa tấn công Iran cho đến sau cuộc bầu cử giữa kỳ ngày 3/11.

Đáp lại, ông Mohsen Rezaei, Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran, tuyên bố lực lượng vũ trang nước này đã sẵn sàng đáp trả nếu bị tấn công trở lại. Ông cho biết Iran có thể mở rộng chiến lược quân sự, bao gồm các hoạt động nhằm vào những căn cứ được sử dụng cho chiến dịch quân sự của Mỹ.

Tehran khẳng định sẽ chỉ mở lại eo biển Hormuz và bắt đầu đàm phán hòa bình khi Washington có những bước đi cụ thể để khôi phục lòng tin, trong đó có đình chỉ trừng phạt, giải tỏa tài sản Iran bị phong tỏa, chấm dứt phong tỏa hải quân đối với các cảng Iran và đưa ra bảo đảm không tái tấn công.

Bầu cử Mỹ và Israel tác động đến tính toán của Iran

Các cuộc bầu cử sắp tới tại Mỹ và Israel là những yếu tố có thể ảnh hưởng đến lựa chọn của Tehran.

Cuộc bầu cử giữa kỳ Mỹ ngày 3/11 sẽ quyết định quyền kiểm soát Quốc hội trong hai năm cuối nhiệm kỳ của Tổng thống Trump. Theo khảo sát Reuters/Ipsos hồi đầu tháng 10, chỉ 34% người Mỹ tán thành cách ông Trump xử lý cuộc xung đột, mức thấp nhất trong hai nhiệm kỳ tổng thống của ông.

Chiến tranh cũng đẩy giá năng lượng tăng cao, đặc biệt là dầu diesel, khiến chi phí của nông dân và doanh nghiệp nhỏ gia tăng, đồng thời làm trầm trọng thêm những lo ngại về lạm phát và khả năng chi trả của người dân.

Một số thông tin dẫn lời quan chức Iran cho rằng Tehran có thể cố tình kéo dài đàm phán để ngăn ông Trump giành lợi thế chính trị trước bầu cử. Nếu đảng Cộng hòa chịu tổn thất tại Quốc hội, dư địa hành động của chính quyền Mỹ có thể bị thu hẹp, nhất là khi đảng Dân chủ gia tăng giám sát cách điều hành cuộc chiến.

Cuộc bầu cử tại Israel diễn ra ngày 27/10 cũng được Tehran theo dõi sát sao. Nếu Thủ tướng Benjamin Netanyahu thất bại, khả năng Israel phối hợp với Mỹ tiến hành các cuộc tấn công mới nhằm vào Iran có thể trở nên phức tạp hơn. Tuy nhiên, giới phân tích lưu ý rằng việc ông Netanyahu rời nhiệm sở không đồng nghĩa Israel sẽ thay đổi lập trường cứng rắn đối với Tehran. Ông Gadi Eisenkot, cựu Tổng tham mưu trưởng quân đội Israel và là một nhân vật đối lập, cũng nhiều lần bày tỏ quan ngại về chương trình hạt nhân và ảnh hưởng khu vực của Iran.

Theo nhà phân tích Negar Mortazavi, Tehran muốn khiến Washington hiểu rằng các cuộc tấn công nhằm vào Iran sẽ kéo theo những tổn thất về quân sự, kinh tế và chính trị, vượt ra ngoài phạm vi chiến trường.

Dù vậy, giới chức Iran cũng nhận thức được nguy cơ xung đột bùng phát trở lại sau các cuộc bầu cử, khiến việc tìm kiếm một thỏa thuận ngoại giao bền vững càng trở nên cấp thiết.

Eo biển Hormuz: Quân bài chiến lược của Tehran

Khả năng tác động đến hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz vẫn là một trong những lợi thế lớn nhất của Iran trong đàm phán. Trước khi chiến tranh bùng phát ngày 28/2, tuyến hàng hải này đảm nhận khoảng 1/5 lượng dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng được vận chuyển trên toàn cầu.

Theo dữ liệu của Viện Washington về Chính sách Cận Đông, tháng 10 ghi nhận số vụ tấn công nhằm vào tàu thương mại quanh eo biển Hormuz cao nhất. Giá dầu Brent có thời điểm vượt 117 USD/thùng trong tuần trước, so với khoảng 72 USD/thùng trước chiến tranh, sau các cuộc tấn công của Iran nhằm vào tàu chở dầu.

Ông Chris Beauchamp, chuyên gia phân tích thị trường cấp cao tại IG Group, cho rằng Iran đang tận dụng sức ép kinh tế trong một cuộc đấu sức với Mỹ, khi mỗi bên tìm cách khiến đối phương phải nhượng bộ trước.

Trong khi đó, các nước khu vực ngày càng lo ngại rằng một vòng giao tranh mới có thể gây ra những hệ lụy vượt khỏi phạm vi đối đầu Mỹ - Iran. Các cuộc tiếp xúc giữa Saudi Arabia, Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ và Iran nhằm duy trì đối thoại phản ánh nỗ lực tìm kiếm một cơ chế an ninh khu vực ít phụ thuộc hơn vào các cường quốc bên ngoài.

Theo nhà phân tích Rami Khouri thuộc Trung tâm Arab tại Washington, mục tiêu trước mắt là giảm leo thang, khôi phục tiến trình ngoại giao và hướng tới ngừng bắn lâu dài, với vai trò trung gian của các nước trong khu vực.