'Nhịp cầu' tiếp nối mạch nguồn văn hóa dân tộc

UNESCO từ lâu đã xác định văn hóa là trụ cột thứ 4 của sự phát triển bền vững, bên cạnh kinh tế - xã hội và môi trường. Tại Việt Nam, nhiều di sản văn hóa phi vật thể của các dân tộc bản địa đã được UNESCO ghi danh, như: Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên, Dân ca quan họ Bắc Ninh, Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái... Việc ghi danh không chỉ là niềm tự hào mà còn là động lực để chính quyền, cộng đồng và các cơ quan chuyên môn chung tay gìn giữ, trao truyền.

Đơn cử như thực hành di sản Then - một loại hình văn hóa dân gian đặc sắc gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của đồng bào Tày, Nùng, Thái, trong đó Cao Bằng là một trong những địa phương có không gian Then phong phú và đặc sắc. Từ khi Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2019, công tác bảo tồn, trao truyền và phát huy giá trị di sản tại địa phương ngày càng được quan tâm. Các câu lạc bộ Then - đàn tính được duy trì, hoạt động truyền dạy được tổ chức ở cộng đồng và trường học, nhiều nghệ nhân tích cực hướng dẫn thế hệ trẻ thực hành những làn điệu, kỹ thuật đàn tính và nghi lễ Then. Then không chỉ được gìn giữ trong đời sống cộng đồng mà còn trở thành một “nhịp cầu” góp phần giới thiệu bản sắc văn hóa Tày, Nùng của Cao Bằng đến với du khách trong nước và quốc tế.

Một minh chứng rõ nét là Công viên địa chất (CVĐC) Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng - nơi hội tụ những giá trị đặc sắc về địa chất, cảnh quan thiên nhiên và văn hóa cộng đồng. Được UNESCO ghi danh năm 2018, CVĐC không chỉ mở ra cơ hội quảng bá hình ảnh Cao Bằng đến với bạn bè quốc tế mà còn tạo động lực để địa phương chú trọng hơn đến việc bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống. Trong không gian CVĐC, nhiều bản làng vẫn lưu giữ những nét văn hóa đặc trưng qua tiếng nói, chữ viết, trang phục, dân ca, dân vũ, lễ hội, nghề thủ công truyền thống và kiến trúc nhà ở. Những giá trị ấy không chỉ được gìn giữ trong cộng đồng mà ngày càng trở thành điểm nhấn thu hút du khách khám phá văn hóa bản địa.

Chị Nông Thị Kính, xóm Quốc Dân, xã Quảng Uyên chia sẻ: Danh hiệu CVĐC Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng đã góp phần nâng cao giá trị của những di sản gắn với đời sống cộng đồng, trong đó có nghề làm giấy bản. Khi giá trị văn hóa được nhận diện, quảng bá và gắn với phát triển du lịch, nghề truyền thống có thêm cơ hội tạo sinh kế, nâng cao thu nhập. Đó cũng là động lực để người dân thêm trân trọng, gìn giữ và trao truyền nghề cho thế hệ sau.

Bên cạnh đó, UNESCO khuyến khích các địa phương xây dựng mô hình phát triển kinh tế dựa trên nền tảng di sản và giá trị văn hóa bản địa. Tại Cao Bằng, định hướng phát triển du lịch gắn với CVĐC Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng đang mở ra hướng đi phù hợp, trong đó văn hóa cộng đồng được xem là một trong những yếu tố tạo nên sức hấp dẫn của điểm đến. Từ làng đá Khuổi Ky, các bản làng dân tộc Tày, Nùng đến những nghề thủ công truyền thống, các làn điệu dân ca, lễ hội và ẩm thực địa phương, nhiều giá trị văn hóa đang được khai thác gắn với hoạt động du lịch. Việc kết hợp giữa phát triển du lịch với bảo tồn văn hóa vừa góp phần tạo sinh kế, nâng cao đời sống người dân, vừa khơi dậy niềm tự hào và trách nhiệm gìn giữ bản sắc trong cộng đồng.

Chuyên gia UNESCO thẩm định Công viên địa chất Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng.

Tuy nhiên, bảo tồn văn hóa các dân tộc ở Cao Bằng đang đối mặt với nhiều thách thức. Quá trình đô thị hóa, giao thoa văn hóa và sức hút của đời sống hiện đại khiến một số giá trị truyền thống có nguy cơ mai một. Một số nghề thủ công truyền thống thiếu người kế nghiệp; việc thực hành dân ca, dân vũ, lễ hội và các phong tục, tập quán ở một số cộng đồng chưa được duy trì thường xuyên. Đặc biệt, khi thế hệ trẻ ngày càng có nhiều cơ hội học tập, làm việc và tiếp cận các luồng văn hóa mới, nguy cơ đứt gãy quá trình trao truyền tiếng nói, chữ viết và các giá trị văn hóa truyền thống càng hiện hữu. Nếu không có giải pháp đồng bộ, nhiều giá trị văn hóa đặc sắc có thể dần chỉ còn được lưu giữ trong ký ức và tư liệu.

Trước thực tế đó, UNESCO luôn nhấn mạnh nguyên tắc “cộng đồng là chủ thể bảo tồn”. Chính người dân - chủ thể của những sáng tạo và gìn giữ văn hóa mới là lực lượng quan trọng nhất trong hành trình trao truyền di sản. Bảo tồn không thể chỉ “đóng khung” di sản trong lễ hội hay bảo tàng, mà cần gắn với đời sống hiện đại, thích ứng với sự phát triển xã hội.

Chuyên gia quốc tế Guy Martini, Tổng Thư ký Mạng lưới CVĐC Toàn cầu UNESCO cho biết: Bảo tồn di sản không chỉ là lưu giữ những giá trị của quá khứ, mà quan trọng là tạo điều kiện để di sản tiếp tục được thực hành trong đời sống. Khi cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ, trở thành chủ thể trao truyền, di sản sẽ có sức sống lâu dài và tiếp tục đóng góp vào sự phát triển bền vững của địa phương. Điểm đặc biệt của Công viên địa chất Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng là sự đan xen hài hòa giữa di sản địa chất, cảnh quan thiên nhiên và đời sống văn hóa của cộng đồng các dân tộc. Những giá trị này bổ trợ cho nhau, tạo nên một không gian di sản có bản sắc riêng, trong đó văn hóa không tách rời cảnh quan mà được hình thành, thực hành và trao truyền ngay trong cộng đồng.

Khi một di sản được thế giới công nhận, đó cũng là lời nhắc nhở rằng việc giữ gìn thuộc về chính cộng đồng và quốc gia sở hữu di sản ấy. Bảo tồn văn hóa dân tộc bản địa không chỉ vì quá khứ mà còn vì tương lai, để bản sắc được nuôi dưỡng, để văn hóa trở thành sức mạnh mềm, đóng góp vào phát triển bền vững.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, câu chuyện bảo tồn văn hóa dân tộc bản địa càng thêm ý nghĩa. Đó không chỉ là việc gìn giữ những giá trị tinh thần của cha ông, mà còn là hành trình khẳng định vị trí của văn hóa Việt Nam trên bản đồ thế giới. Với sự đồng hành của UNESCO và nỗ lực của chính cộng đồng, chắc chắn những bản sắc độc đáo ấy sẽ tiếp tục được gìn giữ, lan tỏa, trở thành tài sản chung của nhân loại.