Nợ công của Pháp khác gì cuộc khủng hoảng Hy Lạp trước đây?

Ảnh minh họa - Ảnh: EPA

Trong tháng này, một chỉ báo đo lường rủi ro trái phiếu Pháp đã tăng lên mức cao nhất kể từ cuối năm 2011, thời điểm cuộc khủng hoảng Hy Lạp ở giai đoạn đỉnh điểm.

Trong bối cảnh đó, Quốc hội Pháp vẫn chia rẽ sâu sắc đang cản trở kế hoạch giảm nợ của Chính phủ. Khi chỉ còn 6 tháng nữa là đến cuộc bầu cử, Pháp đã trở thành mối lo lớn nhất trên thị trường tài chính châu Âu, tương tự Hy Lạp cách đây 15 năm.

Theo hãng tin Bloomberg, dù gợi lại những lo ngại của cuộc khủng hoảng trước, khó khăn hiện nay của Pháp có nhiều điểm khác biệt so với tình cảnh từng đẩy Hy Lạp đến nguy cơ rời Eurozone.

Tuy nhiên, những khác biệt đó chưa đủ trấn an các nhà đầu tư bi quan. Họ cảnh báo rằng Pháp có thể đặt ra phép thử lớn hơn đối với Liên minh châu Âu (EU), bởi đây là nền kinh tế lớn thứ hai trong khối, có khoản nợ lên tới 3,6 nghìn tỷ euro, tương đương 4 nghìn tỷ USD, và trái phiếu được nắm giữ rộng rãi trên toàn cầu.

GÁNH NẶNG NỢ VÀ THÂM HỤT NGÂN SÁCH

Từ đầu năm đến nay, trái phiếu Chính phủ Pháp bị bán mạnh, khiến nhà đầu tư chịu mức thua lỗ lớn hơn tại bất kỳ thị trường trái phiếu chính phủ lớn nào khác. Trong tháng này, lợi suất trái phiếu Chính phủ Pháp kỳ hạn 10 năm, còn gọi là OAT, chạm ngưỡng 5% lần đầu tiên kể từ năm 2002. Cú sốc năng lượng là một phần nguyên nhân dẫn đến diễn biến này.

Đồ họa: Bloomberg

Tuy nhiên, mức độ căng thẳng vẫn còn cách xa những gì từng xảy ra tại Hy Lạp. Trong tháng này, chênh lệch lợi suất giữa trái phiếu Pháp và trái phiếu Đức tăng vọt lên 1,78 điểm phần trăm. Đây là phần lợi suất cao hơn mà nhà đầu tư yêu cầu để chấp nhận nắm giữ trái phiếu Pháp thay vì trái phiếu Đức. Trong cuộc khủng hoảng Hy Lạp, mức chênh lệch tương ứng từng vượt 35 điểm phần trăm.

Pháp hiện cũng vẫn có thể phát hành nợ mới, trong khi Hy Lạp từng không thể huy động vốn trên thị trường trái phiếu do nhà đầu tư không muốn mua.

Xét theo quy mô nền kinh tế, gánh nặng nợ của Pháp thấp hơn Hy Lạp khi cuộc khủng hoảng bắt đầu. Năm 2009, nợ công Hy Lạp tương đương khoảng 129% tổng sản phẩm trong nước (GDP). Tỷ lệ này tiếp tục tăng trong những năm sau đó, đạt đỉnh hơn 200% trong đại dịch Covid-19.

Đồ họa: Bloomberg

Hiện nay, tỷ lệ nợ công/GDP của Hy Lạp đang giảm nhanh, còn của Pháp tiếp tục tăng. Ở mức 119%, tỷ lệ của Pháp cao hơn nhiều so với mức bình quân 87% của Eurozone.

Điều khiến giới đầu tư đặc biệt lo ngại là quy mô tuyệt đối của khoản nợ. Pháp có ảnh hưởng lớn hơn nhiều trên thị trường trái phiếu toàn cầu so với Hy Lạp trước đây.

Khoản nợ 3,6 nghìn tỷ euro của Pháp lớn gấp khoảng 10 lần nợ của Hy Lạp vào năm 2011. Khoảng 60% trái phiếu Pháp do nhà đầu tư nước ngoài nắm giữ, nên tác động của một cuộc khủng hoảng có thể lan rộng khắp thế giới. Đây là một trong những lý do khiến các công ty đầu tư như Franklin Templeton lo ngại hậu quả của một cuộc khủng hoảng mới có thể nghiêm trọng hơn.

Về ngân sách, thâm hụt của Pháp thấp hơn đáng kể so với Hy Lạp ở thời điểm cuộc khủng hoảng bắt đầu. Khi đó, việc Chính phủ Hy Lạp báo cáo sai quy mô thâm hụt đã làm lung lay niềm tin của nhà đầu tư.

Đồ họa: Bloomberg

Trong khi đó, không có bằng chứng cho thấy Pháp báo cáo sai về những khó khăn tài khóa của mình. Dù vậy, nước này liên tục không hoàn thành các mục tiêu tài chính công trong những năm gần đây, do nguồn thu thuế thấp hơn kỳ vọng, tăng trưởng chậm lại và các chính phủ thiểu số khó tìm được sự ủng hộ đối với các biện pháp thắt lưng buộc bụng.

Ngay cả mục tiêu giảm nhẹ thâm hụt ngân sách từ 5,1% GDP năm 2025 xuống 5% GDP trong năm nay cũng đã bị từ bỏ. Chính phủ hiện dự báo mức thâm hụt vào khoảng 5,4% GDP.

Khó khăn của Pháp là dư địa tăng thuế khá hạn chế. Tỷ lệ thu ngân sách từ thuế so với GDP của nước này thuộc nhóm cao nhất châu Âu, nên việc tăng thuế thêm mà không ảnh hưởng đến tăng trưởng khó thực hiện hơn so với nhiều nền kinh tế khác. Trong khi đó, Hy Lạp từng đối mặt với tình trạng trốn thuế phổ biến và có hệ thống, nên có thể tăng đáng kể nguồn thu bằng cách cải tổ công tác thu thuế.

Với dư địa tăng thuế hạn chế, Pháp phải tập trung vào kiềm chế chi tiêu công, hiện tương đương 57% GDP, cao thứ hai châu Âu, chỉ sau Phần Lan. Tuy nhiên, dân số già hóa và chi phí y tế ngày càng cao đang khiến các khoản chi tiếp tục tăng, trong khi nỗ lực cắt giảm phúc lợi lại vấp phải sự phản đối trên chính trường.

NỀN TẢNG KINH TẾ VÀ NGÂN HÀNG

Dù gặp khó khăn về tài khóa, Pháp có nền tảng kinh tế khác biệt đáng kể so với Hy Lạp trước đây.

Khi cuộc khủng hoảng nợ bắt đầu, kinh tế Hy Lạp phụ thuộc nhiều vào du lịch, vận tải biển và nông nghiệp. Trong khi đó, kinh tế Pháp có quy mô lớn hơn, đa dạng hơn và sở hữu nhiều ngành có khả năng sinh lời cao, như hàng xa xỉ, hàng không vũ trụ và tài chính. Pháp còn là một trong những nước dẫn đầu châu Âu về logistics và công nghệ, góp phần tạo ra thặng dư thương mại dịch vụ.

Nhìn chung, cán cân vãng lai của Pháp gần như cân bằng. Trong khi đó, năm 2009, Hy Lạp ghi nhận thâm hụt cán cân vãng lai tương đương khoảng 12% GDP.

Đồ họa: Bloomberg

Pháp cũng ít phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch hơn nhiều quốc gia khác, do phần lớn điện năng được sản xuất từ năng lượng hạt nhân và năng lượng tái tạo. IMF dự báo tăng trưởng kinh tế Pháp sẽ ổn định quanh mức 1% trong dài hạn, qua đó phần nào giảm bớt khó khăn tài khóa.

Một khác biệt quan trọng nữa nằm ở sức khỏe hệ thống ngân hàng. Rủi ro nợ công Pháp tăng mạnh đang làm dấy lên lo ngại đối với các ngân hàng trong nước, vốn thường nắm giữ lượng lớn trái phiếu chính phủ. Khi giá trái phiếu giảm, khả năng thanh toán và các tỷ lệ an toàn tài chính của ngân hàng có thể bị ảnh hưởng trực tiếp.

Tuy nhiên, các ngân hàng Pháp có hoạt động đa dạng hơn nhiều, khả năng chống chịu tốt hơn và chịu sự giám sát chặt chẽ hơn so với các ngân hàng Hy Lạp trước đây. Họ cũng có bộ đệm vốn lớn để hấp thụ thua lỗ và bảo vệ bảng cân đối kế toán.

Ngược lại, trong khủng hoảng tại Hy Lạp trước đây, mối liên hệ chặt chẽ giữa nợ công và hệ thống ngân hàng đã tạo ra một vòng xoáy khủng hoảng. Các ngân hàng nắm giữ lượng lớn trái phiếu của chính phủ nước mình. Khi nợ công được tái cơ cấu, tổn thất từ những khoản đầu tư này gần như xóa sạch vốn của họ, làm suy giảm khả năng cho doanh nghiệp và hộ gia đình vay vốn. Cùng với đó, suy thoái sâu khiến nợ xấu tăng vọt, buộc hệ thống ngân hàng Hy Lạp phải được bổ sung lượng vốn lớn.

CÔNG CỤ ỨNG PHÓ VÀ RÀO CẢN CHÍNH TRỊ

So với thời điểm Hy Lạp rơi vào khủng hoảng, Eurozone hiện có nhiều cơ chế ứng phó hơn.

Khi Hy Lạp và một số quốc gia khác lâm vào khó khăn, các chính phủ phải thiết lập từ đầu những cơ chế cứu trợ cho khối, trong đó có Cơ chế Bình ổn châu Âu (ESM). Các cơ chế cứu trợ đã được sử dụng để hỗ trợ Ireland, Bồ Đào Nha, Cyprus và Hy Lạp. Hiện nay, ESM vẫn có thể cung cấp các khoản vay với điều kiện nước nhận hỗ trợ thực hiện cải cách kinh tế.

Một tuyến phòng vệ khác là Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB). Năm 2012, Chủ tịch ECB khi đó, ông Mario Draghi, đưa ra tuyên bố mang tính lịch sử rằng ngân hàng sẽ làm “bất cứ điều gì cần thiết” để bảo vệ đồng euro.

Cam kết này sau đó được cụ thể hóa thành chương trình mua trái phiếu không giới hạn, mang tên Giao dịch tiền tệ trực tiếp (OMT). Tuy nhiên, chương trình này chưa từng được sử dụng và việc triển khai sẽ đi kèm những điều kiện nghiêm ngặt.

Sau đại dịch Covid-19, Hội đồng Thống đốc ECB xây dựng thêm Công cụ Bảo vệ truyền dẫn chính sách tiền tệ (TPI). Khi đó, ECB đang chuẩn bị tăng lãi suất, còn lợi suất trái phiếu Italy tăng mạnh so với các nước khác trong khu vực.

TPI cho phép ECB mua trái phiếu chính phủ khi đánh giá rằng biến động thị trường không phản ánh các yếu tố kinh tế nền tảng và cản trở việc truyền dẫn chính sách tiền tệ đến nền kinh tế.

Dù có những công cụ này, đến nay ECB vẫn bác bỏ đồn đoán rằng cơ quan này sắp có động thái can thiệp, đồng thời nhấn mạnh Pháp phải tự giải quyết các vấn đề của mình.

Trong khi đó, bối cảnh chính trị lại cho thấy những điểm tương đồng giữa Pháp hiện nay và Hy Lạp trong khủng hoảng trước đây. Dù trình tự diễn biến khác nhau, tại cả hai nước, khó khăn tài khóa gia tăng trong lúc các chính đảng truyền thống suy yếu, còn những lực lượng dân túy đứng trước cơ hội lên nắm quyền.