Nỗ lực chuyển đổi xanh của ngành luyện nhôm Trung Quốc

Bên trong một nhà máy của hãng nhôm Trung Quốc Hongqiao - Ảnh: Bloomberg.

Theo tờ báo Financial Times, trong bối cảnh thế giới ngày càng chú trọng phát triển bền vững, Trung Quốc đang triển khai một chiến lược dài hạn để di dời công suất hàng triệu tấn nhôm từ các khu vực phía Bắc, nơi phụ thuộc nhiều vào nguồn năng lượng than đá, đến các khu vực phía Nam và phía Tây, nơi có nguồn năng lượng tái tạo dồi dào.

Theo số liệu từ ngành nhôm Trung Quốc, sản lượng nhôm được sản xuất bằng công nghệ điện phân của nước này đã đạt 43,8 triệu tấn vào năm 2024, chiếm khoảng 60% tổng sản lượng toàn cầu. Tuy nhiên, sau một loạt các cuộc di dời trong những năm gần đây, 13 triệu tấn trong số đó - chiếm tỷ lệ khoảng 30% - hiện đến từ các nhà máy luyện nhôm mới ở các khu vực có năng lượng sạch và chi phí phát triển thấp như Vân Nam, Tứ Xuyên, Tân Cương và Nội Mông.

CÁC NHÀ MÁY NHÔM DI DỜI VỀ PHÍA NAM

Dự án di dời trị giá hàng tỷ USD kéo dài nhiều năm này đang giúp giảm lượng khí thải carbon của một trong những ngành công nghiệp gây ô nhiễm nhất thế giới. Các nhà phân tích tin rằng thành công của ngành nhôm sẽ là mô hình cho Bắc Kinh áp dụng các biện pháp hạn chế sản xuất và hoán đổi công suất mạnh mẽ hơn trong các ngành công nghiệp khác.

Bà Isadora Wang, trưởng bộ phận Trung Quốc tại tổ chức tư vấn Transition Asia, nhận định: "Ngành nhôm Trung Quốc đã đạt thành công lớn nhất trong việc thực hiện chính sách hoán đổi công suất này. Nếu cuộc chuyển đổi được chứng minh là hữu ích và hiệu quả, các ngành khác có một số điểm tương đồng với ngành nhôm sẽ áp dụng chiến lược tương tự”.

Sự thay đổi trong ngành nhôm Trung Quốc đã được đẩy mạnh kể từ năm 2017, khi Chính phủ nước này đặt ra giới hạn sản xuất nhôm trong nước hàng năm ở mức 45,5 triệu tấn. Năm sau đó, Bắc Kinh cấm mở rộng công suất luyện nhôm mới ở các khu vực đã áp dụng các biện pháp ngăn ngừa ô nhiễm không khí nghiêm ngặt. Và vào năm 2020, Chủ tịch Tập Cận Bình đã đặt ra mục tiêu cho Trung Quốc đến năm 2030 đạt đỉnh phát thải CO₂ và đến năm 2060 đạt mức phát thải ròng bằng 0.

Những quy định này đồng nghĩa với việc các công ty xây dựng nhà máy luyện nhôm mới ở phía Nam và phía Tây phải cắt giảm một công suất tương đương mà họ có ở các trung tâm truyền thống phía Bắc, nơi họ phụ thuộc vào điện than. Hiện nay, dưới bầu trời trong xanh ở tỉnh Vân Nam phía Tây Nam, tương lai của một ngành công nghiệp đã từng đóng góp 5% lượng khí thải carbon của Trung Quốc đang dần hiện rõ.

Khu công nghiệp trải dài trên nhiều km vuông ở thành phố nhỏ Văn Sơn là nơi đặt các nhà máy luyện nhôm mới tiêu tốn nhiều năng lượng, sản xuất các hợp kim quan trọng cho mọi thứ từ tàu thuyền và điện thoại thông minh đến xe điện và tàu cao tốc. Gần đó là một mạng lưới rộng lớn các đường dây điện cao thế cung cấp điện từ các nhà máy thủy điện trong khu vực. Những ngọn đồi xung quanh được phủ đầy các tấm pin mặt trời hoặc turbin gió.

Theo ông Le Jiawen, thị trưởng Văn Sơn, "ngành công nghiệp nhôm của Trung Quốc đang trải qua một sự chuyển đổi sâu sắc và có hệ thống. Cạnh tranh trong ngành đang chuyển từ cuộc chiến về quy mô và chi phí sang một cuộc đua toàn diện về lợi thế xanh và thấp carbon”. Theo dự kiến, đến khoảng năm 2030, một tuyến đường sắt mới sẽ được xây dựng để kết nối các nhà sản xuất nhôm ở Vân Sơn với khách hàng trong nước và tại các nước láng giềng.

Tập đoàn Hongqiao của Trung Quốc, tập đoàn nhôm tư nhân lớn nhất nước này về sản lượng, dự kiến sẽ hoàn thành nhà máy luyện nhôm thứ hai tại Văn Sơn trong năm nay. Khi hoàn thành, các cơ sở sản xuất của Hongqiao ở Văn Sơn sẽ đạt 4 triệu tấn công suất hàng năm, chiếm hơn 60% tổng công suất của tập đoàn và tương đương với toàn bộ công suất nhôm của khu vực Bắc Mỹ.

Hongqiao - tập đoàn có trụ sở tại tỉnh Sơn Đông ở phía Đông Bắc của Trung Quốc - không cung cấp số liệu về mức đầu tư cụ thể cho việc di dời đến Vân Nam. Tuy nhiên, theo hồ sơ công ty, ngân sách cho hai nhà máy luyện nhôm mới là 45,6 tỷ nhân dân tệ (6,5 tỷ USD). Một tài liệu của công ty cho thấy việc di dời, kết hợp với các khoản đầu tư vào sản xuất năng lượng mặt trời và gió ở Sơn Đông và Vân Nam, sẽ cắt giảm khoảng 2/3 lượng khí thải carbon của công ty.

NHỮNG MỐI LO VỀ CUỘC DỊCH CHUYỂN CỦA NGÀNH NHÔM TRUNG QUỐC

Động lực thúc đẩy việc di dời sản xuất nhôm ở Trung Quốc tới các vùng có các nguồn năng lượng xanh dồi dào còn đến từ các chính sách môi trường của Liên minh châu Âu (EU). Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của EU có nghĩa là các sản phẩm nhập khẩu trong tương lai như thép, nhôm, xi măng và phân bón sẽ phải chịu một khoản thuế carbon.

Riêng tại Trung Quốc, chính sách di dời các nhà máy nhôm đã đặt ra câu hỏi về nguy cơ tụt hậu của khu vực phía Bắc trong trình chuyển đổi xanh. Hongqiao cho biết họ sẽ thúc đẩy phát triển và sản xuất các sản phẩm có khối lượng thấp hơn nhưng giá trị cao hơn tại Sơn Đông.

Các nhà môi trường cũng lo ngại rằng các dự án đầu tư của một số tập đoàn Trung Quốc vào Indonesia để đảm bảo nguồn cung bauxite - một nguyên liệu chính cho sản xuất nhôm mà Trung Quốc thiếu nguồn cung - đang thúc đẩy sự tăng trưởng của điện than ở quốc gia Đông Nam Á này. Trong một báo cáo vào tháng 12 năm ngoái, các nhà phân tích từ ngân hàng Hà Lan ING chỉ ra rằng sản lượng nhôm của Trung Quốc đã gần đạt mức giới hạn mà nước này tự áp đặt là 45,5 triệu tấn, giữ giá toàn cầu ở mức cao và thúc đẩy các công ty Trung Quốc mở rộng công suất ra nước ngoài.

Tài liệu quảng bá chính thức từ Nội Mông và Vân Nam cho thấy chính quyền các địa phương này đang có nhiều chính sách ưu đãi cho doanh nghiệp sản xuất nhôm bao gồm miễn giảm thuế, trợ cấp nghiên cứu và phát triển, cùng với điện, nước, khí đốt và đất đai giá rẻ. Giá điện thấp là một "yếu tố quan trọng" đối với các công ty nhôm khi họ chọn địa điểm sản xuất mới, theo bà Shen Xinyi, trưởng bộ phận Trung Quốc tại Trung tâm Nghiên cứu năng lượng và không khí sạch, một tổ chức tư vấn ở châu Âu.

Trong một bài thuyết trình trước các thành viên vào tháng 12/2025, ông Fan Shunke - Phó bí thư Đảng ủy Hiệp hội Công nghiệp kim loại màu Trung Quốc - cho biết chiến lược di dời và giới hạn sản xuất đồng nghĩa lượng khí thải từ ngành công nghiệp nhôm của Trung Quốc đã đạt đỉnh vào năm 2024. Ông tự hào rằng Trung Quốc hiện có hệ sinh thái nhôm "hoàn chỉnh" duy nhất trên thế giới, với hơn 20 cụm ngành công nghiệp trên toàn quốc bao gồm không chỉ các nhà máy luyện nhôm mà còn cả các cơ sở sản xuất bauxite và anode than nung sẵn.

An Huy