Nobel Hóa học 2026 vinh danh lời giải cho bí ẩn “phân tử ảnh gương” tồn tại hơn một thế kỷ

Henri Kagan và Kenso Soai được trao giải Nobel Hóa học năm 2026 trong một cuộc họp báo tại Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển ở Stockholm, Thụy Điển, ngày 7/10. Ảnh: Reuters.

Các nhà khoa học Henri Kagan và Kenso Soai đã được trao Nobel Hóa học 2026 nhờ giải quyết một câu hỏi hóc búa tồn tại lâu nay: làm thế nào để tạo ra một phân tử chỉ mang một dạng “ảnh gương” duy nhất. Phát hiện này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với ngành sản xuất dược phẩm, theo cơ quan trao giải Nobel công bố ngày 7/10.

“Đây là ngày tuyệt vời nhất trong cuộc đời tôi. Tôi rất vui khi được chia sẻ giải thưởng này với Giáo sư Henri Kagan”, nhà khoa học Nhật Bản Kenso Soai nói qua điện thoại tại cuộc họp báo của Nobel. Ông cho biết mình đang đi mua sắm thì nhận được tin thắng giải.

Kenso Soai là nhà khoa học Nhật Bản, trong khi Henri Kagan là nhà hóa học người Pháp.

Giải Nobel Hóa học, giải thưởng thứ ba được công bố trong tuần lễ Nobel, được công bố sau Nobel Y sinh hôm 5/10 và Nobel Vật lý hôm 6/10.

“Giải thưởng năm nay nói về những nền tảng căn bản của hóa học”, Heiner Linke, Chủ tịch Ủy ban Nobel Hóa học, cho biết.

Vì sao các phân tử lại có “ảnh gương”?

Heiner Linke giải thích rằng nhiều phân tử thiết yếu đối với sự sống tồn tại dưới hai dạng là ảnh gương của nhau, tương tự bàn tay trái và bàn tay phải. Hai dạng này có cấu trúc gần như giống hệt nhau nhưng không thể chồng khít lên nhau.

Điều đáng chú ý là các sinh vật sống gần như chỉ sử dụng một trong hai dạng. Hiện tượng này được gọi là tính đồng nhất đối quang (homochirality), bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp có nghĩa là “bàn tay”. Đây là một trong những câu hỏi khiến giới hóa học đau đầu suốt hơn một thế kỷ.

Công trình được vinh danh bằng Nobel Hóa học năm nay đã chỉ ra cách thúc đẩy các phản ứng hóa học theo hướng tạo ra ưu thế rõ rệt cho chỉ một dạng “ảnh gương” của phân tử.

Đây là bước tiến có ý nghĩa lớn đối với các nhà hóa học trong việc thiết kế những phản ứng phục vụ sản xuất thuốc, bởi việc kiểm soát chính xác cấu trúc phân tử có thể quyết định thuốc hoạt động như thế nào trong cơ thể.

Theo Quỹ Nobel, nhiều phân tử thuốc tồn tại dưới hai dạng là ảnh gương không thể chồng khít lên nhau. Một dạng có thể tạo ra tác dụng điều trị, trong khi dạng còn lại có thể không mang lại lợi ích, thậm chí gây ra những tác dụng phụ không mong muốn và đôi khi nguy hiểm.

Nói cách khác, việc tạo ra đúng “phiên bản” phân tử mà cơ thể cần là yếu tố đặc biệt quan trọng trong quá trình phát triển và sản xuất dược phẩm.

Giải thưởng được thành lập theo di chúc của nhà phát minh Thuỵ Điển

Các giải Nobel được thành lập theo di chúc của nhà phát minh và doanh nhân Thụy Điển Alfred Nobel. Những giải thưởng dành cho các thành tựu trong khoa học, văn học và hòa bình được trao từ năm 1901, với một số lần gián đoạn, chủ yếu do các cuộc chiến tranh thế giới.

Bản thân Alfred Nobel là một nhà hóa học. Ông trở nên giàu có vào thế kỷ XIX nhờ nhiều phát minh, phần lớn liên quan đến lĩnh vực quân sự, nổi tiếng nhất là thuốc nổ dynamite.

Giải Nobel Kinh tế được bổ sung sau này và do Ngân hàng Trung ương Thụy Điển tài trợ.

Dù đôi khi bị lu mờ bởi những tên tuổi nổi tiếng hơn ở các lĩnh vực Vật lý, Văn học và Hòa bình, Nobel Hóa học vẫn từng vinh danh nhiều phát hiện có ảnh hưởng sâu rộng, trong đó có những nghiên cứu về phân hạch hạt nhân và các kỹ thuật giải trình tự gene.

Năm ngoái, Nobel Hóa học được trao cho các nhà khoa học Susumu Kitagawa, Richard Robson và Omar Yaghi nhờ phát triển khung cơ-kim (metal-organic frameworks - MOFs), những cấu trúc phân tử có tiềm năng giải quyết nhiều thách thức như biến đổi khí hậu và tình trạng thiếu nước ngọt.

Các chủ nhân Nobel Hóa học 2026 sẽ nhận huy chương từ Vua Thụy Điển Carl XVI Gustaf tại lễ trao giải ở Stockholm vào ngày 10/12, đúng ngày kỷ niệm ngày mất của Alfred Nobel.

Sau lễ trao giải là một buổi tiệc long trọng tại Tòa thị chính Stockholm.

Ba nhà khoa học cũng sẽ chia nhau khoản tiền thưởng trị giá 12 triệu krona Thụy Điển, tương đương khoảng 1,2 triệu USD, cùng danh tiếng gắn với một trong những giải thưởng khoa học danh giá nhất thế giới.