Nỗi buồn của những đứa trẻ ngoan

Những đứa trẻ ngoan cũng cần được quan tâm và lắng nghe. Ảnh: Pexels.

Anna, con gái của nhà tâm lý học Lise Deguire, luôn là đứa trẻ khiến mẹ yên tâm. Cô bé cư xử lịch sự, có trách nhiệm, tự giác học tập và sẵn lòng giúp đỡ người khác. Ở trường, Anna được giáo viên đánh giá cao về thái độ và kỹ năng xã hội. Khi hàng xóm gặp biến cố, cô bé cũng chủ động sang giúp đỡ. Anna dường như không có điều gì khiến người lớn phải phiền lòng.

Nhưng chính sự ngoan ngoãn ấy lại khiến Anna đối mặt với vấn đề khó nói. Khi những thành viên khác trong gia đình xảy ra bất đồng hoặc cần cha mẹ giải quyết vấn đề, cô bé hiếm khi trở thành tâm điểm chú ý. Vì ít than phiền, không đòi hỏi và thường tự hoàn thành công việc, Anna dễ được mặc định là có thể tự lo liệu mọi thứ.

Nghịch lý đứa trẻ ngoan

Câu chuyện về Anna được nhà tâm lý học Deguire chia sẻ trên Psychology Today gợi ra một vấn đề rằng đứa trẻ càng ít gây rắc rối, người lớn càng dễ cho rằng con không cần được quan tâm nhiều. Trong khi đó, đứa trẻ thường xuyên gây rắc rối lại được quan tâm, can thiệp ngay lập tức.

Sự khác biệt này không nhất thiết xuất phát từ việc cha mẹ yêu thương con ít hơn. Trong sinh hoạt gia đình, những vấn đề cần giải quyết ngay thường chiếm phần lớn sự chú ý của người lớn.

Một đứa trẻ thường xuyên xung đột với anh chị em, không chịu làm bài hoặc có hành vi khiến cha mẹ lo lắng sẽ cần được nhắc nhở và hỗ trợ nhiều hơn. Ngược lại, trẻ tự giác học tập, hoàn thành việc nhà và ít đòi hỏi thường được xem là đã ổn, dù cha mẹ chưa chắc biết con thực sự cảm thấy thế nào.

Theo nhà tâm lý học Deguire, xu hướng này cho thấy khi trẻ luôn cư xử đúng mực, người lớn dễ xem đó là điều hiển nhiên thay vì chủ động ghi nhận, trò chuyện và tìm hiểu những khó khăn phía sau. Khi đó, sự im lặng của trẻ có thể bị hiểu nhầm thành dấu hiệu cho thấy con không có nhu cầu cần được đáp ứng.

Hệ quả không nằm ở việc trẻ ngoan sẽ cảm thấy bị bỏ rơi, mà ở nguy cơ những nhu cầu của các em ít được nhận diện. Khi không được hỏi han thường xuyên, trẻ có thể dần quen với việc tự giải quyết vấn đề, không nói ra điều khiến mình buồn hoặc ngại tìm kiếm sự giúp đỡ. Một số trẻ còn nhận ra rằng khi mình gặp rắc rối, người lớn sẽ chú ý hơn, trong khi những nỗ lực âm thầm lại ít được ghi nhận.

Trong bài viết đăng trên The Kathmandu Post vào năm 2025, nhà tâm lý học Aarati Gurung từng đề cập đến khuynh hướng trẻ cố gắng đáp ứng kỳ vọng của cha mẹ, giáo viên và bạn bè, thường được gọi là “Good Boy Syndrome”.

Bà Gurung cho biết những trẻ có biểu hiện này thường cố tuân thủ quy tắc, tránh tranh cãi và ngại nói “không” ngay cả khi bản thân không thoải mái. Các em có thể lo lắng khi mắc lỗi, khó bảo vệ ý kiến riêng hoặc nhận về mình những trách nhiệm vượt quá khả năng. Bề ngoài, trẻ có vẻ chín chắn và dễ bảo, nhưng các em có thể luôn chịu áp lực phải luôn làm đúng và không khiến người khác thất vọng.

Khi trẻ cho rằng mình cần ngoan ngoãn để được công nhận, việc thể hiện cảm xúc tiêu cực có thể trở thành điều đáng sợ. Các em có thể buồn nhưng không nói, tức giận nhưng cố tỏ ra bình thường, hoặc chấp nhận một yêu cầu dù không muốn vì lo làm cha mẹ phật lòng. Nếu kéo dài, thói quen che giấu cảm xúc có thể khiến trẻ khó nhận diện nhu cầu của bản thân và thiếu tự tin khi bày tỏ ý kiến.

Cha mẹ cần lắng nghe con thay vì chỉ khen hoặc dán nhãn cho con. Ảnh: Pexels.

Lắng nghe cảm xúc thay vì chỉ khen con ngoan

Để không bỏ qua những nhu cầu không được nói thành lời, cha mẹ không cần khuyến khích trẻ trở nên ít nghe lời hơn. Điều quan trọng là giúp con hiểu rằng mình có thể bày tỏ nhiều cảm xúc khác nhau mà vẫn được yêu thương.

Theo bà Aarati Gurung, gia đình cần tạo môi trường an toàn để trẻ thể hiện cảm xúc, kể cả khi đó là những cảm xúc không tích cực.

Cha mẹ có thể giúp con hiểu rằng mắc lỗi là một phần của quá trình học hỏi, đồng thời tôn trọng quyền từ chối khi trẻ cảm thấy điều gì đó không phù hợp. Tình yêu thương cũng không nên chỉ được thể hiện khi con đạt thành tích tốt hoặc làm theo yêu cầu của người lớn.

Thay đổi có thể bắt đầu từ những cuộc trò chuyện thường ngày. Thay vì chỉ hỏi con đã hoàn thành bài tập hay chưa, cha mẹ có thể dành thời gian hỏi hôm nay con cảm thấy thế nào, có điều gì khiến con buồn hoặc có chuyện gì muốn chia sẻ không. Khi trẻ nói ra cảm xúc khó chịu, người lớn nên lắng nghe trước khi vội đưa ra lời khuyên, phán xét hoặc yêu cầu con phải bình tĩnh.

Vai trò của lời nói trong quá trình nuôi dạy trẻ cũng là nội dung được tác giả Erika Takeuchi đề cập trong cuốn Lời Nói Thần Kỳ Nuôi Dưỡng Những Đứa Trẻ Hạnh Phúc. Với hơn 20 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực giáo dục trẻ em, tác giả cho rằng cách cha mẹ giao tiếp có ảnh hưởng đến cách trẻ nhìn nhận bản thân, hình thành tính cách và ứng xử với những người xung quanh.

Cuốn sách gợi ý những cách diễn đạt phù hợp với từng giai đoạn phát triển, từ việc tạo cảm giác an toàn cho trẻ sơ sinh đến khuyến khích trẻ lớn hơn tự suy nghĩ, giải quyết vấn đề và xây dựng lòng tự tôn. Những lời động viên như “Mẹ tin rằng con sẽ làm được” hay lời cảm ơn khi trẻ giúp đỡ người khác có thể giúp con cảm nhận được sự tin tưởng và ghi nhận từ cha mẹ.

Tác giả cũng đề cập đến nhu cầu phát triển khác nhau ở từng độ tuổi. Với trẻ nhỏ, lời nói và hành động của cha mẹ cần tạo cảm giác an toàn, khuyến khích sự tò mò và giúp trẻ nhận diện cảm xúc. Khi trẻ lớn hơn, người lớn có thể đặt câu hỏi để khơi gợi tư duy độc lập, giúp con hiểu cảm xúc của người khác và dần hình thành sự tự tin vào bản thân.

Dù vậy, những lời nói tích cực không thể thay thế sự lắng nghe và đồng hành thực sự. Nếu cha mẹ nói rằng con có thể chia sẻ mọi chuyện nhưng lại nổi giận khi trẻ thú nhận mắc lỗi, trẻ khó cảm thấy an toàn để tiếp tục cởi mở.

Điều quan trọng là sự nhất quán giữa lời nói và hành động, để trẻ biết rằng mình không phải che giấu cảm xúc hay biến thành đứa trẻ nhiều vấn đề mới có thể nhận được sự quan tâm.