Nối dài câu hát Soọng cô

Một buổi sinh hoạt của các thành viên Câu lạc bộ hát Soọng cô tổ 25, phường Quan Triều.

Chia sẻ với chúng tôi về câu hát Soọng cô của đồng bào dân tộc Sán Dìu, ông Diệp Hồng Phong, Chủ nhiệm Câu lạc bộ hát Soọng cô tổ 25, phường Quan Triều cho biết: Soọng cô là lối hát đối đáp, đòi hỏi người tham gia phải hiểu câu chữ, nắm được cách gieo vần và biết lựa chọn lời ca phù hợp với hoàn cảnh. Đặc biệt, trong ca từ là vốn tri thức văn hóa dân gian được tích lũy qua nhiều đời, thể hiện sự tinh tế trong ngôn ngữ và tâm hồn của người Sán Dìu.

Câu chuyện giữa chúng tôi diễn ra ngay bên gốc đa làng, nơi đồng bào dân tộc Sán Dìu phường Quan Triều thường tổ chức những cuộc hát vào dịp cuối tuần. Đó là thời gian những người yêu văn nghệ gặp gỡ, chia sẻ tâm tư, tình cảm và truyền dạy cho nhau từng lời ca dân gian mộc mạc, sâu lắng. Các cuộc đối ví, giao lưu giữa nghệ nhân các làng trong những năm gần đây đã thu hút được nhiều bạn trẻ tham gia học hát, học nói tiếng dân tộc mình.

Ông Lý Văn Hữu, nghệ nhân hát Soọng cô ở phường Quan Triều tâm đắc: Hát Soọng cô là hình thức hát giao duyên giữa nam và nữ chưa lập gia đình. Những cuộc hát là dịp để trai gái tìm hiểu, bày tỏ tình cảm, thử tài ứng đối thông qua lời ca. Người hát giỏi là người có vốn từ vựng lớn mới có thể khéo léo ứng đối với bạn hát.

Ông Lý Văn Hữu, nghệ nhân hát Soọng cô phường Quan Triều luôn dành thời gian dạy con cháu học nói, học hát tiếng mẹ đẻ và kỹ năng sử dụng sáo trúc.

Đồng bào dân tộc Sán Dìu sống trọng tình, trọng nghĩa và thích ca hát. Từng câu hát dân gian được đồng bào đúc kết, gọt giũa, trau chuốt từ đời sống lao động, sinh hoạt văn hóa và được trao truyền qua các thế hệ. Chính vì thế, hát Soọng cô được xem là một trong những nét văn hóa đặc sắc, góp phần tạo nên diện mạo riêng của cộng đồng người Sán Dìu.

Theo ông Lục Thanh Lâm, thành viên Câu lạc bộ hát Soọng cô xóm Đá Bạc, xã Tân Khánh: Những câu hát Soọng cô thường được đặt theo thể thất ngôn tứ tuyệt, ghi chép bằng chữ Hán cổ và lưu truyền trong dân gian chủ yếu bằng hình thức truyền khẩu. Qua lời hát, người xưa gửi gắm tình cảm, tâm tư, những lời khuyên răn, cách đối nhân xử thế và cả những hiểu biết về cuộc sống thường ngày.

Nghệ nhân Trịnh Ngọc Thông, xóm Na Quán, xã Nam Hòa là người từng sưu tầm, dịch chép lại hàng nghìn bài hát giao duyên cổ từ tiếng Hán cổ sang tiếng dân tộc Sán Dìu. Ông chia sẻ với chúng tôi: Soọng cô là hát giao duyên dành cho nam, nữ chưa lập gia đình, nhưng hiện nay hát Soọng cô chủ yếu là người cao tuổi, đã lập gia đình nên chúng tôi gọi chệch thành hát giao lưu.

Đối với thế hệ trẻ, nhờ học hát, con trẻ học được tiếng mẹ đẻ, hiểu biết đầy đủ hơn về những nét đẹp văn hóa tinh hoa của dân tộc mình. Khi được hỏi, em Lý Văn Thành, tổ 25, phường Quan Triều tự hào: Hằng ngày được bố mẹ dạy hát Soọng cô, sau này đến tuổi trưởng thành, em có thể tham gia các cuộc đối ví tìm bạn tâm đầu ý hợp.

Đồng bào dân tộc Sán Dìu, tổ dân phố Hồng Cóc, phường Phúc Thuận tích cực lao động sản xuất và gìn giữ hát Soọng cô.

Đối với đồng bào người Sán Dìu, dạy con cháu hát Soọng cô cũng chính là dạy các em biết nói tiếng dân tộc mình. Trong quá trình học hát, con trẻ được tiếp xúc với những từ ngữ cổ, cách diễn đạt giàu hình ảnh và lối tư duy đặc trưng của cha ông. Có những từ ngữ ít xuất hiện trong giao tiếp hiện đại, nhưng vẫn được lưu giữ trong lời ca. Nhờ đó, câu hát trở thành một môi trường tự nhiên để ngôn ngữ dân tộc được sử dụng và tiếp tục hiện diện trong đời sống thường ngày.

Cùng tiếng nói, câu hát, những phong tục, tập quán, nghi lễ và quan niệm văn hóa của người Sán Dìu được gửi gắm qua từng lời ca. Người học hát có thể hiểu thêm về cách ứng xử giữa các thành viên trong gia đình, tình nghĩa xóm làng, đạo lý kính trọng người cao tuổi, sự thủy chung trong tình cảm và tinh thần gắn bó với quê hương. Những đạo lý, lẽ sống thấm dần qua giai điệu, câu chữ và những câu chuyện được người đi trước kể lại.

Trong các cuộc hát giao lưu, sự tham gia của nhiều thế hệ đã tạo nên sức sống cho hát Soọng cô. Người cao tuổi lưu giữ những bài hát cổ, vốn lời ca và kinh nghiệm ứng đối; lớp trung niên đóng vai trò kết nối, trao truyền; thế hệ trẻ góp phần đổi mới cách tiếp cận, đưa di sản đến gần hơn với đời sống hiện đại. Mỗi thế hệ vừa là người tiếp nhận, vừa là chủ thể gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa của dân tộc mình.

Với người Sán Dìu, hát Soọng cô còn là cách lưu giữ tiếng nói, phong tục, tập quán và bản sắc. Mỗi câu hát cất lên được ví như chất keo bền chặt kết nối các thế hệ, đồng thời gửi gắm tình yêu quê hương, niềm tự hào dân tộc, góp phần gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống giữa dòng chảy của cuộc sống hiện đại.