Nơi dòng nước kể chuyện người xưa

Di tích lịch sử, văn hóa, danh lam, thắng cảnh hang Bàn Bù nằm trong không gian núi rừng xanh thẳm.

Quần thể di tích lịch sử, văn hóa, danh lam, thắng cảnh hang Bàn Bù gồm núi, hang động, dòng suối, chùa Nán, đền Mẫu Thoải cùng các điểm thờ Lê Lợi, Lê Lai, Nguyễn Trãi và các tướng lĩnh trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Đi sâu vào hang Bàn Bù, du khách sẽ bắt gặp những nhũ đá với muôn hình dáng, những dòng nước trong veo chảy qua lòng hang và những địa danh được người dân đặt tên như Ruộng Vua, Ao Vua, Hang Bụt, Thác Bạc, Thác Vàng, Động Tiên, Cung Cấm...

Mỗi tên gọi gợi mở một câu chuyện, khiến không gian vốn kỳ thú của tạo hóa càng thêm phần huyền ảo. Dòng suối trong hang quanh năm tuôn chảy, vừa tạo nên vẻ đẹp riêng của thắng cảnh, vừa trở thành một phần quan trọng trong đời sống tín ngưỡng của cư dân nơi đây.

Dòng nước trong veo chảy qua lòng hang Bàn Bù.

Nhưng Bàn Bù không chỉ được nhớ đến bởi vẻ đẹp của núi rừng. Khoảng 600 năm trước, hang Bàn Bù từng là địa bàn quan trọng trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Hang được sử dụng làm nơi trú ẩn, tập hợp lực lượng; suối Bàn Bù trở thành một phòng tuyến giúp nghĩa quân chống lại quân Minh.

Trong một trận chiến chặn đánh giặc Minh, Bình Định vương Lê Lợi đã sai các tướng tâm phúc Lý Triện, Nguyễn Lý, Phạm Vấn đem theo tướng sĩ mai phục chặn đánh giặc tại hang Bàn Bù. Từ đó ngăn chặn ý định tiến quân của kẻ địch lên miền Tây xứ Thanh, vòng sang Ai Lao. Nhờ đó, nghĩa quân Lam Sơn có thêm thời gian củng cố lực lượng.

Những câu chuyện ấy đến nay vẫn được người dân địa phương lưu truyền, khiến mỗi vách đá, dòng suối dường như mang thêm một lớp ký ức.

Theo truyền tụng của người dân, sau khi cuộc khởi nghĩa Lam Sơn giành thắng lợi, vua Lê Thái Tổ nhớ đến Bàn Bù và cho lập nơi thờ vị thần nước, ban sắc phong cho Tĩnh Quang Ngọc Giám Thủy lôi Lưu Thanh Thủy thần. Từ đó, lễ hội Bàn Bù được tổ chức vào tháng giêng, vừa tưởng nhớ chiến công của nghĩa quân Lam Sơn, vừa gắn với tín ngưỡng thờ nước của người Mường.

Nghi lễ rước nước trong lễ hội văn hóa - du lịch Bàn Bù.

Điểm đặc biệt của lễ hội Bàn Bù là nghi thức rước nước. Vào ngày hội, ông Ậu (thầy cúng) cùng những người được lựa chọn lên hang Bàn Bù làm lễ cúng thần nước, xin vía nước rồi rước nước về đền thờ mẹ nước - Mẫu Thoải để làm lễ tế. Nước sau đó được chia cho người dự hội và đem ra tưới trên đồi bãi, ruộng đồng với ước vọng cầu sức khỏe, bình an, mùa màng bội thu, mưa thuận gió hòa...

Sau phần lễ trang nghiêm là không khí rộn ràng của hội xuân với Pồn Pôông, ném còn, kéo co, bắn nỏ, hát xường... Những trò diễn, trò chơi dân gian không chỉ tạo nên sắc màu cho lễ hội mà còn đưa những giá trị văn hóa truyền thống bước ra khỏi ký ức, hiện diện trong đời sống hôm nay.

Năm 2005, hang Bàn Bù được tỉnh Thanh Hóa xếp hạng di tích lịch sử, văn hóa, danh lam, thắng cảnh và được đưa vào quy hoạch bảo tồn, tôn tạo, phát huy giá trị. Một số hạng mục cũng được đầu tư phục vụ sinh hoạt văn hóa cộng đồng và du lịch sinh thái, mạo hiểm. Đến năm 2019, UBND tỉnh đã công nhận hang Bàn Bù là điểm du lịch cấp tỉnh.

Qua thời gian, cảnh vật có thể đổi thay, con đường đến Bàn Bù hôm nay đã thuận tiện hơn, nhưng dòng nước vẫn chảy trong lòng núi, lễ hội vẫn trở về mỗi độ xuân sang và những câu chuyện về người xưa vẫn được kể lại. Chính sự tiếp nối ấy làm nên sức sống của Bàn Bù: một thắng cảnh được tạo tác bởi thiên nhiên, một địa danh in dấu lịch sử và một không gian văn hóa được gìn giữ bằng ký ức, niềm tin và sự gắn bó của cộng đồng.