Nông nghiệp sinh thái mở hướng đi mới cho làng quê

Trước sức ép của biến đổi khí hậu, đô thị hóa và yêu cầu ngày càng cao của thị trường, nông nghiệp không thể chỉ dựa vào tăng năng suất, sản lượng. Chuyển sang sản xuất sinh thái, tiết kiệm tài nguyên, giảm phát thải, đồng thời phát triển chế biến, du lịch và dịch vụ đang mở ra hướng đi mới cho khu vực nông thôn.

Từ sản xuất nông sản đến tạo giá trị xanh

Quỹ đất nông nghiệp ngày càng chịu nhiều sức ép, trong khi người tiêu dùng và thị trường xuất khẩu liên tục nâng yêu cầu về chất lượng, an toàn thực phẩm, môi trường và trách nhiệm xã hội. Trong bối cảnh đó, phương thức sản xuất dựa chủ yếu vào việc tăng diện tích, tăng vật tư đầu vào không còn phù hợp.

Theo Tiến sĩ Trần Công Thắng, Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), nông nghiệp sinh thái phổ biến ở Việt Nam hiện có sáu nhóm mô hình chính, gồm: nông lâm kết hợp; thực hành nông nghiệp tốt, an toàn thực phẩm (GAP); nông nghiệp hữu cơ; nông nghiệp bảo tồn; quản lý dịch hại cây trồng tổng hợp (IPM); hệ thống tổng hợp trồng trọt - chăn nuôi - thủy sản (VAC). Điểm chung của các mô hình này là hướng tới giảm tác động tiêu cực đến môi trường, sử dụng hiệu quả các nguồn lực và tạo nền tảng cho phát triển nông nghiệp bền vững.

Nông nghiệp sinh thái giảm tác động tiêu cực đến môi trường, sử dụng hiệu quả các nguồn lực và tạo nền tảng cho phát triển nông nghiệp bền vững. Ảnh: PV

Nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan cho rằng, cốt lõi của nông nghiệp sinh thái là “lắng nghe và tôn trọng thiên nhiên”. Khi sản xuất biết dựa vào tự nhiên, người nông dân không chỉ tạo ra nông sản an toàn mà còn có thể tạo thêm những giá trị mới từ chính hệ sinh thái nông nghiệp.

Một cánh đồng lúa không chỉ tạo ra hạt gạo. Nếu được tổ chức sản xuất phù hợp, cánh đồng còn có thể góp phần giảm phát thải, tiết kiệm nước, giảm chi phí đầu vào, cải thiện chất lượng đất và hướng tới những giá trị mới như tín chỉ carbon. Vì vậy, sản xuất xanh cần được chuyển thành “giá trị xanh”, để người nông dân nhìn thấy lợi ích kinh tế và có động lực thay đổi phương thức sản xuất.

Thực tế tại Hà Nội cho thấy, tư duy này đang từng bước được cụ thể hóa bằng những mô hình sản xuất gắn với công nghệ, môi trường và dịch vụ. Trên diện tích khoảng 3,5ha tại xã Thạch Thất, ông Nguyễn Ngọc Quang, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp xanh, xây dựng mô hình “Nông trại nông nghiệp xanh”, đồng thời phát triển hợp tác xã du lịch và dịch vụ nông nghiệp xanh.

Điểm đáng chú ý của mô hình là sản xuất được đặt trong mối quan hệ hài hòa với môi trường. Trang trại áp dụng quy trình VietGAP, sử dụng phân hữu cơ, chế phẩm sinh học và các biện pháp thân thiện với môi trường. Thay vì phụ thuộc vào thuốc bảo vệ thực vật, trang trại sử dụng bẫy sinh học để hạn chế côn trùng gây hại, chủ động kiểm soát sâu bệnh từ sớm.

Với khoảng 1,5ha trồng nho mỗi năm cho sản lượng từ 15 đến 20 tấn. Nho tươi có giá từ 250.000 đến 350.000 đồng/kg tùy thời điểm. Bên cạnh sản phẩm tươi, nho sấy dẻo cũng được phát triển nhằm gia tăng giá trị, kéo dài thời gian bảo quản và đa dạng hóa sản phẩm.

Mô hình nông nghiệp sinh thái tại xã Chương Dương cho giá trị kinh tế cao. Ảnh: PV

Cùng hướng đi, tại vùng đất phù sa ven sông Hồng ở xã Vĩnh Thanh, mô hình Chimi Farm 4 của ông Vũ Văn Lực kết hợp sản xuất nông nghiệp sinh thái với du lịch trải nghiệm. Khu vườn rộng khoảng 2,5ha có gần 1.000 gốc nho với nhiều giống khác nhau, trong đó có giống nho đen không hạt của Nhật Bản.

Đến mùa thu hoạch, vườn nho trở thành điểm trải nghiệm, nơi du khách có thể tham quan, tìm hiểu quy trình chăm sóc và trực tiếp hái nho. Như vậy, từ một diện tích sản xuất nông nghiệp, mô hình đã hình thành thêm không gian trải nghiệm, tạo nguồn thu từ dịch vụ và đưa người tiêu dùng đến gần hơn với sản phẩm.

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, toàn thành phố hiện có hơn 406 mô hình nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao theo hướng xanh, tuần hoàn, hữu cơ gắn với du lịch sinh thái. Đây là nền tảng quan trọng để từng bước hình thành những vùng nông nghiệp có giá trị cao, phù hợp với quá trình đô thị hóa và yêu cầu phát triển bền vững của Thủ đô.

Cần chính sách đủ mạnh để nhân rộng mô hình

Dù có nhiều tiềm năng, quá trình phát triển nông nghiệp sinh thái vẫn đối mặt không ít khó khăn. Suy thoái đất và nguồn nước có thể làm giảm năng suất, tăng chi phí và kéo dài thời gian chuyển đổi. Hệ thống thủy lợi ở nhiều nơi chủ yếu phục vụ sản xuất lúa thâm canh, chưa thực sự linh hoạt đối với các mô hình canh tác đa dạng.

Bên cạnh đó, việc hình thành các vùng nông nghiệp sinh thái gắn với thị trường còn hạn chế. Chi phí logistics cao, tổn thất sau thu hoạch, khả năng chế biến và liên kết tiêu thụ chưa đồng bộ khiến giá trị gia tăng của nông sản chưa tương xứng với tiềm năng. Việc thiếu dữ liệu phục vụ sản xuất, dự báo thị trường và quản lý môi trường cũng là một trở ngại đối với quá trình chuyển đổi.

Nông nghiệp sinh thái, công nghệ cao, tuần hoàn và đa giá trị ngày càng có vai trò rõ nét trong định hướng phát triển nông nghiệp Thủ đô. Ảnh: PV

Để tháo gỡ khó khăn, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội Tạ Văn Tường cho biết, Hà Nội đã từng bước hoàn thiện các cơ chế, chính sách hỗ trợ phát triển nông nghiệp, trong đó chú trọng những mô hình theo hướng xanh, an toàn và hiệu quả. Mục tiêu là vừa giữ được không gian xanh, vừa nâng cao hiệu quả kinh tế và thu nhập cho người dân.

Hà Nội xác định tăng trưởng nông nghiệp năm 2026 ở mức từ 3,6% trở lên. Trong điều kiện quỹ đất nông nghiệp chịu sức ép lớn, nâng cao giá trị trên đơn vị diện tích là yêu cầu quan trọng. Vì vậy, nông nghiệp sinh thái, công nghệ cao, tuần hoàn và đa giá trị ngày càng có vai trò rõ nét trong định hướng phát triển nông nghiệp Thủ đô.

Theo PGS.TS Đào Thế Anh, Chủ tịch Hội Khoa học phát triển nông thôn Việt Nam, các địa phương cần lồng ghép nguồn lực từ các chương trình mục tiêu quốc gia thông qua kế hoạch hành động chuyển đổi hệ thống lương thực - thực phẩm; cần xây dựng “sổ tay mời gọi đầu tư” vào nông nghiệp sinh thái, tập trung vào các gói đầu tư ưu tiên theo hệ sinh thái và sản phẩm. Các địa phương nâng cao năng lực khuyến nông về nông nghiệp sinh thái, thiết lập phòng thí nghiệm đất vùng và triển khai chỉ số hệ thống đo đạc (MRV) đơn giản tại các hộ gia đình, hợp tác xã nhằm giảm chi phí đo lường, giám sát.

Nông nghiệp không chỉ cung cấp lương thực, thực phẩm mà còn tạo cảnh quan, dịch vụ, du lịch, giá trị môi trường và sinh kế đa dạng. Ảnh: PV

Để nông nghiệp sinh thái thực sự trở thành động lực phát triển nông thôn, điều quan trọng không chỉ là có thêm mô hình mà phải hình thành được hệ sinh thái hỗ trợ từ sản xuất, khoa học - công nghệ, vốn, đất đai, chế biến đến thị trường. Khi người nông dân được hưởng lợi trực tiếp từ việc bảo vệ đất, nước, cảnh quan và môi trường, “xanh hóa” sản xuất mới có thể trở thành lựa chọn kinh tế bền vững.

Từ những cánh đồng, trang trại, vườn cây đang chuyển mình, một hướng phát triển mới đang dần hình thành: nông nghiệp không chỉ cung cấp lương thực, thực phẩm mà còn tạo cảnh quan, dịch vụ, du lịch, giá trị môi trường và sinh kế đa dạng. Đây chính là cơ sở để những làng quê cả nước trong đó có Hà Nội phát triển theo hướng xanh, hiện đại, đáng sống và có sức cạnh tranh cao hơn.