Nữ nhà báo Maria Ressa, biểu tượng bảo vệ sự thật

Nhà báo Maria Ressa với Giải Nobel Hòa bình năm 2021.

Maria Ressa sinh năm 1963 tại Manila (Philippines). Năm lên 9 tuổi, bà cùng gia đình chuyển tới Mỹ sinh sống. Sau khi tốt nghiệp Đại học Princeton, bà trở về quê hương và tiếp tục theo học cao học tại Đại học Philippines Diliman. Quyết định trở lại nơi mình sinh ra đã mở đầu cho một hành trình nghề nghiệp nhiều thử thách nhưng cũng đầy dấu ấn.

Những năm cuối thế kỷ XX, Maria Ressa trở thành một trong những gương mặt nổi bật của kênh CNN tại Đông Nam Á. Bà có mặt ở nhiều điểm nóng trong khu vực, theo dõi các biến động về chính trị, xã hội và an ninh. Đồng nghiệp đánh giá bà là mẫu nhà báo kết hợp hài hòa giữa bản lĩnh hiện trường và tư duy phân tích sắc sảo.

Hơn hai thập niên làm báo quốc tế, bà Ressa đã chứng kiến toàn bộ quá trình chuyển đổi từ thời kỳ báo in đến internet, mạng xã hội và AI. Chính trải nghiệm đó khiến bà sớm nhận ra công nghệ không chỉ thay đổi cách truyền tải thông tin, mà còn làm biến đổi môi trường thông tin toàn cầu.

Nhà sáng lập Rappler và khát vọng xây dựng báo chí số

Năm 2012, Maria Ressa cùng các cộng sự thành lập Rappler - nền tảng báo chí số theo đuổi điều tra độc lập và kiểm chứng thông tin.

Thời điểm đó, mạng xã hội phát triển mạnh trên toàn cầu. Nhiều người tin rằng công nghệ sẽ mở ra một kỷ nguyên dân chủ hóa thông tin chưa từng có, nơi mọi cá nhân đều có thể lên tiếng và kết nối với thế giới.

Tuy nhiên, bà Ressa sớm nhìn thấy mặt trái của sự phát triển ấy. Theo bà, công nghệ không chỉ giúp thông tin lan truyền nhanh hơn, mà còn tạo điều kiện để thông tin sai lệch phát tán với tốc độ chưa từng có. Nếu mạng xã hội có thể kết nối con người, thì cũng có thể tạo ra những “buồng vang thông tin”, nơi người dùng chủ yếu tiếp xúc với các quan điểm tương đồng thay vì những dữ kiện đa chiều.

Từ những quan sát đó, Rappler dần trở thành một trong những đơn vị tiên phong nghiên cứu về tin giả, về khả năng thao túng thông tin và tác động của mạng xã hội đối với đời sống công chúng. Đối với bà Ressa, đây không đơn thuần là câu chuyện của công nghệ, mà còn là câu chuyện của niềm tin. Bởi xét đến cùng, báo chí tồn tại dựa trên niềm tin của công chúng đối với sự thật. Khi niềm tin bị xói mòn, nền tảng của báo chí cũng bị lung lay.

Người sớm nhận diện “vũ khí thuật toán”

Nhà báo Maria Ressa tại Hội nghị Serica Trailblazers ở thành phố New York ngày 22/5/2025.

Điều làm nên sự khác biệt của Maria Ressa không chỉ là sự kiên trì hay lòng dũng cảm của một nhà báo điều tra. Bà còn là một trong những người đầu tiên cảnh báo thế giới về sức mạnh của thứ mà bà gọi là “vũ khí thuật toán”.

Trong phần lớn lịch sử truyền thông, việc quyết định thông tin nào đến với công chúng chủ yếu nằm ở các biên tập viên và cơ quan báo chí. Nhưng trong thời đại số, vai trò đó ngày càng được chuyển giao cho các thuật toán. Theo bà Ressa, một trong những thay đổi lớn nhất của truyền thông hiện đại là việc các thuật toán ngày càng có vai trò quyết định nội dung mà công chúng tiếp cận. Môi trường số thường ưu tiên những thông tin kích thích cảm xúc mạnh, như sự giận dữ, nỗi sợ hãi hay tranh cãi, khiến tốc độ lan truyền nhiều khi vượt lên trước độ chính xác.

Vì vậy, bà không xem cuộc chiến chống tin giả chỉ là nhiệm vụ của báo chí. Đó còn là nỗ lực bảo vệ một môi trường thông tin lành mạnh – nền tảng để xã hội duy trì đối thoại, xây dựng đồng thuận và củng cố niềm tin.

Tại nhiều diễn đàn quốc tế, bà Ressa liên tục kêu gọi nâng cao năng lực của công chúng trong việc nhận diện thông tin sai lệch, đồng thời thúc đẩy trách nhiệm lớn hơn từ các nền tảng công nghệ đối với hệ sinh thái thông tin mà họ đang vận hành. Những cảnh báo ấy càng trở nên cấp thiết trong thời đại AI tạo sinh. Khi các công cụ AI có thể tạo ra văn bản, hình ảnh hay video với độ chân thực ngày càng cao, ranh giới giữa thật và giả cũng trở nên mong manh hơn. Trong bối cảnh đó, vai trò của báo chí chuyên nghiệp càng được khẳng định, bởi công nghệ có thể tạo ra nội dung, nhưng trách nhiệm đối với sự thật vẫn thuộc về con người.

Giải Nobel Hòa bình và thông điệp về sự thật

Ngày 8/10/2021, Ủy ban Nobel Na Uy quyết định trao Giải Nobel Hòa bình cho bà Maria Ressa và nhà báo Nga Dmitry Muratov vì những nỗ lực bảo vệ tự do ngôn luận và quyền tự do báo chí. Đây không chỉ là sự ghi nhận dành cho cá nhân bà Ressa, mà còn là lời khẳng định về vai trò không thể thay thế của báo chí trong xã hội hiện đại.

Trong bài phát biểu nhận giải, bà đưa ra một thông điệp được nhắc lại nhiều lần trên thế giới: “Không có dữ kiện được kiểm chứng thì không thể có sự thật; không có sự thật thì không thể có niềm tin. Và khi niềm tin mất đi, xã hội cũng đánh mất nền tảng chung để cùng nhau đối mặt với những thách thức sống còn của thời đại”.

Trong thế giới mà thông tin xuất hiện ở khắp mọi nơi, giá trị của báo chí không còn nằm ở việc đưa tin nhanh nhất. Giá trị cốt lõi nằm ở khả năng xác minh, đối chiếu và giúp công chúng nhận diện đâu là những sự kiện đã được kiểm chứng.

Nhìn từ hành trình của Maria Ressa, có thể thấy nghề báo đang bước vào giai đoạn chuyển đổi sâu sắc chưa từng có. Nếu trước đây nhà báo phải vượt qua những rào cản vật lý để tiếp cận thông tin, thì ngày nay họ phải đối mặt với một thách thức phức tạp hơn nhiều: Sự hỗn loạn thông tin được khuếch đại bởi công nghệ.

Làm thế nào để duy trì niềm tin trong một môi trường thông tin ngày càng phức tạp? Làm thế nào để sự thật không bị nhấn chìm giữa vô vàn tiếng ồn của thời đại số? Đó cũng chính là những câu hỏi mà bà Ressa đã theo đuổi suốt nhiều năm qua. Có lẽ vì thế, người phụ nữ nhỏ bé đến từ Philippines đã vượt ra ngoài khuôn khổ của một nhà báo thông thường để trở thành biểu tượng của cuộc đấu tranh bảo vệ sự thật trong thế kỷ XXI. Vũ khí lớn nhất của bà không phải là công nghệ, mà là những dữ kiện được kiểm chứng, niềm tin vào các giá trị cốt lõi của nghề báo và khát vọng bảo vệ sự thật.