Độc giả sẽ trả tiền cho điều gì trong thời đại tin tức miễn phí?

The New York Times có hơn 11,4 triệu người đăng ký trả tiền cho nội dung số, thu hơn 1,25 tỷ USD vào năm 2024.The Wall Street Journal cũng có hơn 4,1 triệu thuê bao số tính đến giữa năm 2025.

Financial Times có gần 1,3 triệu thuê bao số và hơn 206 triệu bảng Anh doanh thu nội dung số trong năm 2023. The Guardian thu hơn 107 triệu bảng Anh doanh thu từ độc giả số trong năm tài chính 2024/2025 nhờ mô hình đóng góp và ủng hộ định kỳ.

Theo số liệu của INMA – mạng lưới quốc tế về kinh doanh báo chí, trong năm 2025, lượng thuê bao số của nhóm 317 thương hiệu tin tức được khảo sát đã tăng 8%, doanh thu từ thuê bao số cũng tăng tới 13%.

Những con số trên cho thấy một thực tế đáng chú ý: trong thời đại mà tin tức miễn phí có mặt ở khắp nơi, vẫn có hàng triệu người trên thế giới sẵn sàng trả tiền để đọc báo.

Nhiều cơ quan báo chí thế giới có nguồn thu lớn từ thu phí nội dung số.

Từ bán tin tức đến bán giá trị

Trước đây, nguồn thu của báo chí chủ yếu đến từ phát hành báo in, quảng cáo, dịch vụ truyền thông và một số hoạt động liên kết. Nhưng khi độc giả chuyển sang đọc tin trên mạng xã hội và các nền tảng số, mô hình kinh tế báo chí truyền thống dần không còn đủ sức nâng đỡ tòa soạn như trước. Báo chí buộc phải tìm câu trả lời mới cho một câu hỏi cũ: làm thế nào để sống được bằng chính giá trị nội dung mình tạo ra?

Từ kinh nghiệm báo chí thế giới cho thấy, thu phí nội dung số từ người đọc đã có những kết quả khả quan. Như các dẫn chứng ở đầu bài, thu phí nội dung số đã trở thành nguồn thu chủ lực của nhiều cơ quan báo chí lớn, đặc biệt là các tờ có thương hiệu mạnh, nội dung chuyên sâu và độc giả trung thành.

Tuy nhiên, việc này không đơn giản là dựng một “bức tường” (paywall) rồi yêu cầu độc giả trả tiền.

Các mô hình thành công thường không chỉ bán “tin tức hằng ngày”, mà bán phân tích chuyên sâu, dữ liệu, bình luận, công cụ hỗ trợ công việc, bản tin chuyên ngành, podcast, ứng dụng, sự kiện hoặc quyền lợi hội viên.

Đặc biệt, các tờ chuyên sâu về tài chính - kinh doanh như Financial Times, The Wall Street Journal, Bloomberg có lợi thế độc giả xem thông tin báo chí như một tài sản nghề nghiệp: đọc để ra quyết định đầu tư, kinh doanh, quản trị hoặc hoạch định chính sách.

Trường hợp The Guardian cho thấy không phải lúc nào thu phí cũng đồng nghĩa với “khóa nội dung”. Một cơ quan báo chí có thể để nội dung mở nhưng kêu gọi độc giả đóng góp, trở thành hội viên hoặc ủng hộ định kỳ.

Các tờ chuyên sâu về tài chính - kinh doanh có lợi thế độc giả xem thông tin báo chí như một tài sản nghề nghiệp.

Có thể thấy, thu phí nội dung số không có một công thức duy nhất. Mỗi cơ quan báo chí phải tìm cách riêng, dựa trên thương hiệu, nhóm độc giả, chất lượng nội dung và năng lực công nghệ của mình. Nhưng điểm chung của các mô hình thành công là: Độc giả chỉ trả tiền khi họ nhận được một giá trị rõ ràng.

Việt Nam: Những bước đi đầu tiên

Ở Việt Nam, thu phí nội dung số đã xuất hiện từ khá lâu nhưng đến nay vẫn đang ở giai đoạn khởi đầu, khi chỉ số ít báo, tạp chí triển khai hoặc thử nghiệm thu phí người đọc ở một phần nội dung. Còn lại phần lớn cơ quan báo chí vẫn cung cấp nội dung miễn phí.

VietnamPlus của Thông tấn xã Việt Nam thường được nhắc đến như trường hợp tiên phong. Ngày 20/6/2018, VietnamPlus đánh dấu mốc đơn vị này trở thành cơ quan báo chí đầu tiên ở Việt Nam thu phí đọc nội dung trên nền tảng số. Nội dung thu phí chủ yếu là bài phân tích chuyên sâu, phỏng vấn độc quyền, longform hoặc nội dung có bản quyền từ các đối tác quốc tế. Sau VietnamPlus, một số cơ quan báo chí khác cũng thử nghiệm mô hình này. Ngày 29/3/2021, Tạp chí điện tử Ngày Nay ra mắt báo thu phí trực tuyến với chuyên mục Special Today. Ngày 15/6/2021, báo VietNamNet triển khai VietNamNet Premium.

Tuy nhiên, theo quan sát của người viết, các chuyên mục thu phí này thường được hiển thị khá khiêm tốn trên giao diện báo. Nội dung chuyên mục cũng không được cập nhật thường xuyên. Như trường hợp của Tạp chí Ngày Nay, bài viết mới nhất trong chuyên mục Special Today đã được xuất bản từ 30/12/2025 - tức nửa năm trước.

Khó để tìm kiếm thông tin công khai hay thống kê về hiệu quả của nguồn thu phí người đọc. Nhưng có thể thấy mô hình này ở báo chí Việt Nam còn rất nhiều thách thức phía trước, cần thêm thời gian để trở nên phổ biến hơn, dù rằng đây là một xu hướng phát triển tất yếu của báo chí thế giới.

Nhiều ý kiến cho rằng khó khăn lớn nhất của mô hình thu phí nội dung là thói quen của công chúng. Khi nguồn tin miễn phí quá phong phú, yêu cầu người đọc trả tiền là một bước chuyển không dễ dàng, dù các cơ quan đã nhận thức được ý nghĩa của nội dung khác biệt và giá trị. Bên cạnh đó, các tòa soạn còn gặp thách thức về công nghệ. Thu phí nội dung số cần hệ thống đăng ký tài khoản, thanh toán thuận tiện, quản trị thuê bao… Điều này đòi hỏi các tòa soạn không chỉ phải làm báo, mà còn phải vận hành như một đơn vị cung cấp sản phẩm số.

Theo TS Huỳnh Văn Thông, Khoa Báo chí và Truyền thông, Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn TP.HCM, thách thức hiện nay của người làm báo là nội dung sản xuất có chất lượng cao đủ để người đọc phải trả tiền để đọc, xem hay không. Bên cạnh đó ở Việt Nam còn có thực trạng việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ nhìn chung là rất khó kiểm soát, dễ dàng bị sao chép nội dung trở thành miễn phí.

"Như vậy, khoảng cách giữa việc kiểm soát nội dung có chất lượng (phải trả phí) với sản phẩm tương tự (sản phẩm sao chép) nếu không kiểm soát được thì mô hình thu phí rất khó khăn", TS Huỳnh Văn Thông nói.

Hướng mở rộng nguồn thu cho báo chí số

Bởi vậy, câu chuyện thu phí nội dung số ở Việt Nam không nên chỉ được hiểu là chuyện “làm thế nào để người dùng chịu trả tiền để đọc báo?”

Đằng sau đó là câu hỏi lớn hơn: nội dung báo chí có được nhìn nhận như một tài sản hay không, và tài sản ấy có thể được bảo vệ, khai thác, tái sử dụng để tạo thêm nguồn thu như thế nào?

Khi độc giả còn quen với tin tức miễn phí, các cơ quan báo chí càng cần tìm kiếm những cách tiếp cận linh hoạt hơn, trong đó bản quyền nội dung số có thể trở thành một hướng mở rộng quan trọng của kinh tế báo chí.

Trao đổi với VnBusiness, TS Nguyễn Thị Thắm, Đại học RMIT Việt Nam cho biết, các đế chế báo chí thế giới xem bản quyền nội dung là tài sản chiến lược để tạo doanh thu, tăng quyền thương lượng và xây dựng hệ sinh thái thông tin.

Không chỉ dừng ở thu phí đọc báo điện tử, các tổ chức như The New York Times, The Financial Times hay News Corp còn sử dụng công cụ bản quyền thành nguồn thu thông qua các hình thức như đàm phán chia sẻ doanh thu với các nền tảng số, bán dữ liệu, báo cáo chuyên sâu và sản phẩm phân tích. Trong các đàm phán với Google, Meta hay các công ty AI, bản quyền trở thành “vũ khí” kinh tế giúp các cơ quan báo chí khẳng định nội dung báo chí không phải là nguồn tài nguyên thông tin miễn phí.

Đối với Việt Nam, căn cứ vào quy mô thị trường, thói quen trả phí và cấu trúc báo chí Việt Nam, bà Thắm cho rằng các cơ quan báo chí có thể áp dụng một lối đi đặc thù, trong đó, xem bản quyền là công cụ góp phần xây dựng một hệ sinh thái bản quyền mở nhưng có giá trị kinh tế.

"Một số hướng đi khả thi như phát triển mô hình cấp phép sử dụng nội dung linh hoạt; mô hình khai thác thương mại nhiều lần các nội dung giá trị cao như hồ sơ chuyên đề, điều tra, dữ liệu độc quyền; mô hình chia sẻ liên kết thay vì sao chép nội dung; đa dạng hóa nguồn thu từ các sản phẩm chuyên sâu ngoài quảng cáo như dữ liệu, nghiên cứu, tư vấn...", chuyên gia gợi ý.

Quốc hội đã thông qua Luật Báo chí (sửa đổi), trong đó bổ sung các chính sách phát triển báo chí và bảo đảm nguồn lực thực hiện, từ cơ chế tài chính đến đầu tư hạ tầng, ưu đãi thuế theo hướng khả thi hơn.

Từ ngày 1/7/2026, Luật Báo chí năm 2025 có hiệu lực thi hành sẽ tạo thêm hành lang pháp lý cho hoạt động kinh tế báo chí trong môi trường mới. Luật bổ sung, hoàn thiện nhiều quy định giúp cơ quan báo chí có thêm nguồn thu và tháo gỡ khó khăn trong hoạt động.

Cũng từ mốc thời gian 1/7/2026, Nghị định số 174/2026/NĐ-CP ngày 15/5/2026 có hiệu lực. Theo Điều 95 của Nghị định này, hành vi cung cấp, chia sẻ các tác phẩm báo chí mà không được sự đồng ý của chủ thể quyền sở hữu trí tuệ có thể bị phạt tiền từ 20 - 30 triệu đồng.

TS Nguyễn Thị Thắm nhìn nhận, Nghị định 174 không chỉ là biện pháp xử phạt hành chính mà có thể là chất xúc tác giúp các cơ quan báo chí Việt Nam giảm phụ thuộc vào doanh thu quảng cáo sang mô hình kinh tế báo chí đa nguồn thu, nơi bản quyền trở thành một tài sản kinh doanh thực sự.