Nửa tỷ USD đặt cược vào ông Trump, Elon Musk nhận về điều không mong muốn

Elon Musk đứng bên cạnh khi Tổng thống Mỹ Donald Trump phát biểu trước giới truyền thông tại Nhà Trắng vào tháng 9. Ảnh: AFP.

Tỷ phú Elon Musk từng đặt cược gần nửa tỷ USD vào khả năng dùng tiền bạc và ảnh hưởng chính trị để duy trì mối quan hệ thuận lợi với Washington, qua đó bảo vệ đế chế kinh doanh rộng lớn của mình. Nhưng trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ hôm thứ Ba, canh bạc đó đã không mang lại kết quả như mong đợi.

Khi đảng Dân chủ giành lại quyền kiểm soát Quốc hội Mỹ, người giàu nhất thế giới bất ngờ phải đối mặt với một cục diện chính trị hoàn toàn khác.

Sau khi rót khoản tiền kỷ lục 474 triệu USD vào các tổ chức chính trị, phần lớn nhằm hậu thuẫn đảng Cộng hòa, Musk giờ đây phải đối diện một Washington bị chia rẽ, nơi các nghị sĩ có thể tăng cường giám sát mạng lưới hợp đồng với chính phủ liên bang và những mối quan hệ thương mại sâu rộng của ông với Trung Quốc.

Sự thay đổi chính trị này có nguy cơ làm phức tạp hoạt động của toàn bộ hệ sinh thái doanh nghiệp do Musk kiểm soát, đúng vào thời điểm các công ty từ Tesla, SpaceX đến xAI ngày càng gắn chặt với cả Washington và Bắc Kinh.

Thị trường lập tức phản ứng vào sáng 4/11. Cổ phiếu SpaceX giảm 4%, trong khi Tesla mất 5% ngay sau khi phiên giao dịch bắt đầu.

Musk tìm cách chế giễu thất bại trên mạng xã hội, viết: “Có vẻ những tia laser không gian can thiệp bầu cử của tôi lần này đã không phát huy tác dụng”.

Trong một bài đăng khác, ông nói: “Các trung tâm dữ liệu ngoài không gian giờ đây có vẻ hấp dẫn hơn nhiều”.

Đằng sau thái độ có phần bất cần đó là những lợi ích kinh tế trị giá hàng tỷ USD đang bị đặt trước rủi ro. Dưới nhiệm kỳ thứ hai của Tổng thống Mỹ Donald Trump, các doanh nghiệp của Musk phát triển mạnh nhờ những hợp đồng lớn từ chính phủ liên bang và quá trình phê duyệt quy định được đẩy nhanh.

Theo báo cáo hồi tháng 10 của Democracy Defenders Fund, một tổ chức giám sát phi lợi nhuận, kể từ khi rời vị trí gây tranh cãi tại Bộ Hiệu quả Chính phủ (DOGE) vào tháng 5/2025, các công ty của Musk đã giành được ít nhất 10 tỷ USD hợp đồng mới từ chính phủ liên bang.

SpaceX được dự báo sẽ là nơi chịu sức ép giám sát lớn nhất. Với vai trò nhà thầu quốc phòng quan trọng, công ty này là mục tiêu đặc biệt dễ bị Quốc hội đưa vào diện kiểm tra.

Chỉ riêng trong tháng 5, SpaceX đã giành được hai hợp đồng của Lực lượng Không gian Mỹ với tổng trị giá 6,45 tỷ USD. Trong đó có thỏa thuận trị giá 4,16 tỷ USD nhằm phát triển các vệ tinh có khả năng theo dõi những mối đe dọa trên không.

Trong khi đó, công ty trí tuệ nhân tạo xAI của Musk cũng giành được hợp đồng gần 200 triệu USD với Bộ Quốc phòng Mỹ vào tháng 7/2025.

“Quốc hội mới do đảng Dân chủ kiểm soát nhiều khả năng sẽ phần nào làm suy giảm ảnh hưởng của Musk tại Washington, dù dường như ông ấy vẫn có được sự chú ý của Tổng thống Trump”, ông Kyle Chan, chuyên gia tại Viện Brookings, nhận định.

Ông Chan cho rằng các nghị sĩ có thể điều tra những hợp đồng quân sự của SpaceX cũng như hoạt động của Musk trong thời gian đứng đầu DOGE, bao gồm các cáo buộc liên quan đến việc sử dụng sai mục đích dữ liệu của chính phủ.

Giám đốc điều hành Tesla, Elon Musk, tham dự hội nghị thượng đỉnh "Kỷ nguyên vàng mới" tại Viện Hòa bình Mỹ, được chính quyền Trump đổi tên thành Viện Hòa bình Donald J. Trump, ở Washington, DC, Mỹ, ngày 8/10. Ảnh: Reuters.

Bài toán Thượng Hải

Một điểm nóng quan trọng tại Điện Capitol là mối liên hệ giữa danh mục hợp đồng quốc phòng của Musk và mức độ phụ thuộc sâu rộng của Tesla vào Trung Quốc.

Nhà máy Gigafactory của Tesla tại Thượng Hải đóng góp hơn một nửa tổng lượng xe bàn giao trên toàn cầu của hãng trong năm ngoái. Trong khi đó, hoạt động sản xuất tại các địa điểm khác cũng phụ thuộc vào mạng lưới nhà cung cấp Trung Quốc.

Tesla còn sản xuất pin lưu trữ năng lượng tại Thượng Hải và đang đàm phán mua gần 3 tỷ USD thiết bị sản xuất pin mặt trời của Trung Quốc để phục vụ kế hoạch mở rộng tại Mỹ.

Những tín hiệu gần đây của Musk về khả năng sáp nhập Tesla và SpaceX – sau khi hai công ty thông báo thành lập các ủy ban đặc biệt vào tháng 10 để nghiên cứu phương án này – có thể tạo cơ hội để các nghị sĩ Mỹ nhanh chóng đặt vấn đề giám sát.

“Đảng Dân chủ đã tuyên bố muốn xem xét các hợp đồng của Musk với chính phủ cũng như những xung đột lợi ích tiềm tàng liên quan đến SpaceX và Tesla. Vì vậy, hãy chờ đợi việc Thượng Hải được đặt trong khuôn khổ vấn đề an ninh, thay vì chỉ được nhìn nhận như một lợi thế về chi phí”, ông Christopher Tang, giáo sư chuyên về chuỗi cung ứng toàn cầu tại Trường Quản lý Anderson thuộc Đại học California, Los Angeles, nhận định.

Theo ông Tang, bất kỳ cuộc rà soát nào liên quan đến kế hoạch sáp nhập cũng có thể tập trung vào việc liệu các công nghệ hàng không vũ trụ và quốc phòng nhạy cảm có được bảo vệ hiệu quả, tránh bị ảnh hưởng bởi chuỗi cung ứng Trung Quốc của Tesla hay không.

“Washington kiểm soát các hợp đồng và giấy phép an ninh, trong khi Bắc Kinh kiểm soát nguồn cung đầu vào, chi phí và tốc độ. Kết quả bầu cử đã siết chặt hơn gọng kìm từ phía Washington, nhưng không làm nới lỏng gọng kìm từ phía Bắc Kinh”, ông Tang nói.

Rắc rối ngay trên sân nhà

Thất bại chính trị của Musk cũng thể hiện rõ tại Texas, trung tâm điều hành trên thực tế của đế chế kinh doanh do tỷ phú này xây dựng.

Theo phân tích của CNBC về hồ sơ tài chính chiến dịch tranh cử, Musk đã rót 224 triệu USD vào các cuộc đua chính trị tại Texas, tương đương gần một nửa tổng ngân sách vận động của ông trong kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ. Tuy nhiên, khoản chi này vẫn không ngăn được ứng viên đảng Dân chủ Gina Hinojosa đánh bại Thống đốc đương nhiệm thuộc đảng Cộng hòa Greg Abbott trong cuộc đua vào vị trí thống đốc bang.

“Làn sóng phản đối các trung tâm dữ liệu đã lan rộng khắp cả nước và một số ứng viên đưa vấn đề này thành trọng tâm trong chiến dịch tranh cử”, ông Daniel Kollar, Phó Giám đốc điều hành phụ trách khu vực Trung Quốc đại lục của công ty tư vấn Intralink, cho biết.

Trong chiến dịch tranh cử, bà Hinojosa cam kết đóng băng việc phê duyệt các trung tâm dữ liệu mới cho đến khi thiết lập được những biện pháp bảo vệ môi trường và năng lượng. Chủ trương này đánh trúng sự bất bình ngày càng tăng trong cộng đồng địa phương trước hóa đơn tiền điện leo thang và lượng nước tiêu thụ lớn của các cơ sở này.

Những hạn chế như vậy sẽ không khiến các cơ sở đang hoạt động của Tesla tại Gigafactory Austin, căn cứ Starbase của SpaceX ở Boca Chica hay một nhà máy bán dẫn liên doanh được lên kế hoạch phải dừng hoạt động. Tuy nhiên, chúng có thể khiến tham vọng xây dựng hạ tầng trí tuệ nhân tạo của Musk tại khu vực gặp thêm trở ngại.

Trước đợt phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO) dự kiến vào tháng 6, SpaceX đã xác định lĩnh vực điện toán AI là trụ cột trong chiến lược tăng trưởng tương lai, với quy mô thị trường tiềm năng được ước tính lên tới 28.500 tỷ USD.

Elon Musk (trái) nhận Huân chương Khoa học quốc gia Mỹ từ Tổng thống Mỹ Donald Trump hôm 8/10. Musk là nhà tài trợ cá nhân lớn nhất trong kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ năm 2026 tại Mỹ. Ảnh: Reuters.

Hoạt động tại Trung Quốc vẫn có sức chống chịu

Bất chấp những trở ngại chính trị, các nhà phân tích cho rằng hoạt động sản xuất của Tesla tại Trung Quốc khó bị lung lay chỉ vì sức ép từ Quốc hội Mỹ.

Không chỉ đóng vai trò trong khâu lắp ráp xe, các nhà cung cấp Trung Quốc còn có vị trí quan trọng trong tầm nhìn dài hạn của Musk về lĩnh vực robot.

Theo thông tin SCMP đăng tải hồi tháng 9, các kỹ sư Tesla đã kiểm tra một số nhà sản xuất linh kiện Trung Quốc, trong đó có Zhejiang Sanhua Intelligent Controls, Ningbo Joyson Electronic và Tuopu Group, trước kế hoạch sản xuất hàng loạt robot hình người Optimus.

“Quốc hội có thể khiến hoạt động của Tesla tại Thượng Hải trở nên tốn kém hơn về mặt chính trị, nhưng không thể khiến nơi này mất đi năng suất”, ông Tang nhận định.

“Tôi cho rằng Quốc hội sẽ khó giải thích được vì sao lại nhắm riêng vào Tesla, trong khi rất nhiều doanh nghiệp Mỹ vẫn đang kinh doanh tại Trung Quốc và phụ thuộc lớn vào các nhà cung cấp nước này”, ông Kollar nói.

Ông Bai Wenxi, nhà kinh tế trưởng tại China Enterprise Capital Union, cũng có quan điểm tương tự.

“Hoạt động của Tesla tại Trung Quốc sẽ không đình trệ chỉ vì Musk phải đối mặt với các cuộc điều tra”, ông Bai nói.

Bị gạt khỏi vai trò ngoại giao

Tuy nhiên, theo các nhà phân tích, lĩnh vực mà Musk có thể mất ảnh hưởng là vai trò trung gian không chính thức giữa Bắc Kinh và Washington.

Trong năm qua, một số nhà quan sát từng xem Musk là cầu nối tiềm năng giữa hai chính phủ. Ông tham gia phái đoàn của Tổng thống Trump tới Bắc Kinh hồi tháng 5 và được bố trí ngồi tại bàn danh dự trong quốc yến ở Nhà Trắng dành cho Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình hồi tháng 9.

Tuy nhiên, theo ông Chan thuộc Viện Brookings, vai trò này ngày càng trở nên ít quan trọng sau thỏa thuận đình chiến thương mại Mỹ - Trung đạt được tại Hàn Quốc vào năm ngoái.

“Vào đầu nhiệm kỳ thứ hai của ông Trump, nhiều người từng đặt câu hỏi liệu Elon Musk có đóng vai trò kiềm chế cách tiếp cận của Nhà Trắng đối với Trung Quốc hay không. Sau thỏa thuận Busan, dường như không còn nhiều vai trò dành cho một nhân vật như Musk trong quan hệ Mỹ - Trung”, ông Chan nói.

Ông Bai cho rằng giá trị của tỷ phú này với tư cách một kênh kết nối ngoại giao đã suy giảm.

“Bản thân Musk đã chuyển từ vị thế một ‘cây cầu chiến lược’ thành một trong những doanh nhân Mỹ mà Bắc Kinh có thể tiếp xúc”, ông nói.

Dù vậy, Tổng thống Trump vẫn sẽ ở Nhà Trắng trong 2 năm tới, nắm quyền phủ quyết hành pháp và quyền bổ nhiệm lãnh đạo các cơ quan chính phủ. Những quyền lực này có thể giúp bảo vệ Musk trước các thách thức pháp lý và quản lý lớn. Tuy nhiên, thời kỳ tỷ phú này có thể tiếp cận Washington gần như không bị cản trở có lẽ đã kết thúc.

“Tôi đoán Musk sẽ giữ hình ảnh chính trị kín đáo hơn trong một thời gian để tránh thu hút thêm sự chú ý vào các doanh nghiệp của mình”, ông Kollar nói.

“Quốc hội nhiều khả năng sẽ tăng cường giám sát, nhưng nếu không có hành động từ nhánh hành pháp, tôi sẽ rất ngạc nhiên nếu ông ấy thay đổi kế hoạch sáp nhập hoặc cách Tesla vận hành tại Trung Quốc”.