Nuôi con kiểu 'tự làm, tự chịu'

Khi trẻ nhất quyết không mặc áo khoác, một số cha mẹ chọn cách không tranh cãi mà để con tự cảm nhận cái lạnh và hiểu hậu quả từ lựa chọn của mình. Ảnh: Kim Hong-J/Reuters.

Giữa tháng 8, một video TikTok ghi lại cảnh người mẹ phạt con gái nhịn đói một ngày vì liên tục vứt thức ăn vào sọt rác thu hút 11,2 triệu lượt xem. Cô bé liên tục than đói, tỏ vẻ đau khổ, nhưng người mẹ vẫn giữ quyết định để con "tự chịu hậu quả". Câu chuyện nhanh chóng kéo theo tranh luận về cách dạy trẻ biết trân trọng thức ăn và hình thức trừng phạt.

Trên mạng xã hội, những cách dạy con cứng rắn như vậy ngày càng xuất hiện nhiều. Một số cha mẹ cho rằng trẻ cần trải nghiệm hậu quả thay vì luôn được người lớn đứng ra giải quyết. Xu hướng này được gọi là "Fafo parenting", tạm dịch "tự làm, tự chịu".

Để trẻ "tự nếm" hậu quả

Theo Guardian, thuật ngữ Fafo xuất hiện trong bối cảnh một bộ phận phụ huynh ngày càng mệt mỏi với cách nuôi dạy nhẹ nhàng, tôn trọng cảm xúc và hạn chế hình phạt (gentle parenting).

Khoảng một thập niên trước, nuôi dạy con nhẹ nhàng nổi lên như cách phản ứng với kiểu nuôi dạy độc đoán, trong đó trẻ thường bị quát mắng, phạt hoặc làm nhục khi mắc lỗi. Cha mẹ được khuyến khích lắng nghe, giải thích, gọi tên cảm xúc và tìm cách đồng hành thay vì chỉ yêu cầu trẻ vâng lời.

Nhưng khi những nguyên tắc này trở thành một chuẩn mực trên mạng xã hội, không ít phụ huynh cảm thấy áp lực. Họ phải liên tục giải thích với con, thương lượng trước mỗi yêu cầu, xác nhận từng cảm xúc và can thiệp vào những bất đồng nhỏ nhất.

Giáo sư Ellie Lee, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Văn hóa Nuôi dạy con tại Đại học Kent (Anh), cho rằng việc nuôi dạy trẻ đang được nghiên cứu chuyên sâu hơn. Phản ứng chống lại gentle parenting thực tế đã hình thành từ trước khi thuật ngữ Fafo trở nên phổ biến.

Những người ủng hộ phương pháp Fafo cho rằng trẻ không thể học cách tự lập nếu cha mẹ luôn đứng ra giải quyết mọi rắc rối. Một đứa trẻ từ chối mặc áo khoác có thể được phép cảm thấy lạnh. Trẻ không cất đồ chơi có thể phải đối mặt với việc món đồ bị giẫm hỏng. Trẻ liên tục từ chối bữa tối có thể bị đói, chờ đến bữa tiếp theo.

Những tình huống này không hoàn toàn mới. Điểm khác biệt là chúng được đặt trong một cái tên mới và trở thành nội dung dễ lan truyền trên TikTok, Instagram.

Dạy trẻ tự lập nhưng không để con lớn lên trong cảm giác bị bỏ mặc. Ảnh: RDNE Stock project/Pexels.

Tiến sĩ Maryhan Munt, nhà tâm lý học và người dẫn podcast How Not to Screw Up Your Kids (tạm dịch: Làm thế nào không làm hư con cái), cho rằng những hậu quả tự nhiên có thể là một cách học hữu ích.

Nhưng theo Munt, ranh giới nằm ở thái độ của người lớn. Cha mẹ vẫn cần đưa ra giới hạn và hướng dẫn cần thiết cho trẻ. Khi để con "tự làm, tự chịu" trở thành cách nói khác của việc mặc kệ, thông điệp truyền đến trẻ có thể hoàn toàn khác.

Đây cũng là điểm khiến Fafo trở nên gây tranh cãi. Nhà tâm lý học Emma Svanberg, tác giả Parenting for Humans (tạm dịch: Nuôi dạy con nên người), cho rằng trẻ không chỉ học từ hậu quả mà còn học từ cách người lớn ở bên chúng khi những hậu quả đó xảy ra.

"Vấn đề không phải là trẻ trở nên độc lập, mà là nguy cơ trẻ cảm thấy bị cô lập về mặt cảm xúc", Svanberg nhận định.

Đó là khác biệt quan trọng giữa hậu quả tự nhiên và hình phạt được người lớn chủ động tạo ra. Khi trẻ làm đổ cốc nước, yêu cầu con tự lau là một cách giúp trẻ chịu trách nhiệm. Khi trẻ quên áo khoác, để con trải nghiệm cảm giác lạnh trong một tình huống an toàn có thể là bài học. Nhưng cố tình khiến trẻ đói, sợ hãi hoặc xấu hổ để "cho nhớ đời" lại là câu chuyện khác.

Vì thế, Fafo không nhất thiết đồng nghĩa với nuôi con hà khắc. Vấn đề nằm ở việc cha mẹ hiểu hậu quả như thế nào và có còn ở đó để giúp trẻ xử lý trải nghiệm hay không.

Không có nghĩa là tự xoay xở

Một trong những tranh luận lớn xung quanh phương pháp Fafo là liệu việc để trẻ tự chịu hậu quả có thực sự giúp trẻ trưởng thành hơn hay chỉ khiến trẻ sợ mắc lỗi.

Trong Nuôi Con Không Phải Là Cuộc Chiến, nhóm tác giả Bubu Hương, Mẹ Ong Bông và Hachun Lyonnet nhấn mạnh việc để trẻ từng bước tự làm những việc phù hợp với độ tuổi, thay vì cha mẹ làm thay tất cả. Trẻ có thể tự cất đồ chơi, tự dọn phần mình làm bẩn hay tham gia công việc gia đình. Qua đó, con hiểu rằng hành động của mình đi kèm trách nhiệm.

Điểm giao của tự lập với "tự làm, tự chịu" nằm ở việc cha mẹ không cần loại bỏ mọi khó khăn khỏi cuộc sống của con. Tuy nhiên, tự lập không có nghĩa là người lớn rút khỏi quá trình nuôi dạy. Khi trẻ mắc lỗi, điều cần thiết là hướng dẫn con sửa sai thay vì biến hậu quả thành một hình thức trừng phạt.

"Tự làm tự chịu" trở thành xu hướng mới trong cách nuôi con. Ảnh: Ketut Subiyanto/Pexels.

Tinh thần này cũng xuất hiện trong Để Con Được Ốm của Uyên Bùi và bác sĩ Nguyễn Trí Đoàn. Cuốn sách khuyến khích cha mẹ hiểu đúng về những vấn đề sức khỏe thường gặp, tránh hoảng hốt hoặc can thiệp quá mức trước mọi biểu hiện của trẻ.

Đặt cạnh tranh luận về Fafo, hai cuốn sách cùng gợi ra một nguyên tắc: Cha mẹ không cần kiểm soát mọi trải nghiệm của con, nhưng phải biết khi nào nên để trẻ tự trải nghiệm và khi nào cần can thiệp.

Nhà tâm lý học Emma Svanberg cho rằng trẻ học không chỉ từ hậu quả mà còn từ cách người lớn ở bên chúng khi đối diện với hậu quả. Vì vậy, điều quan trọng không phải cha mẹ “nhẹ tay” hay “cứng rắn”, mà là giới hạn có rõ ràng, hậu quả có phù hợp và trẻ có được đồng hành hay không.

Tranh luận về Fafo vì thế phản ánh một áp lực lớn hơn đối với các gia đình hiện đại. Cha mẹ vừa được khuyến khích quan tâm đến từng cảm xúc của con, vừa lo sợ mình đang nuôi một đứa trẻ quá được bao bọc. Từ cực "phải giải thích mọi thứ" sang cực "cứ để con tự chịu", cả hai đều có thể trở thành vấn đề nếu bị đẩy quá xa.

Sau cùng, một đứa trẻ biết tự chịu trách nhiệm không phải là đứa trẻ chưa từng được cha mẹ giúp đỡ. Đó là đứa trẻ hiểu lựa chọn của mình tạo ra hậu quả, biết sửa chữa sai lầm và vẫn tin rằng khi cần, mình có thể tìm đến người lớn.