'Nút thắt' tiểu điền cản bước nông sản Việt

Nhìn vào cơ cấu sản xuất của 3 ngành hàng nông lâm sản xuất khẩu chủ lực là gỗ, cà phê và cao su, có thể thấy "sức nặng" kinh tế hàng tỷ USD của Việt Nam hiện vẫn đang được gánh vác bởi hơn 2 triệu nông hộ nhỏ lẻ.

Bức tranh tiểu điền qua những con số biết nói

Thống kê từ Bộ Công Thương cho thấy, ngành cà phê – lĩnh vực đạt kim ngạch xuất khẩu kỷ lục 8,77 tỷ USD trong năm 2025 – có mức độ tập trung tiểu điền cao nhất. Có tới 95% diện tích trồng (trên tổng số 710.000 ha) thuộc sở hữu của khoảng 700.000 hộ nông dân, trung bình mỗi hộ canh tác từ 2 - 3 mảnh đất nhỏ lẻ.

Việc thu thập tọa độ địa lý của gần 2 triệu lô đất cà phê phân tán đang là bài toán vô cùng phức tạp. Đặc biệt trong bối cảnh Quy định chống mất rừng của EU (EUDR) đặt ra rào cản gắt gao về truy xuất nguồn gốc đến tận lô đất, sự phân tán này đang trở thành điểm yếu chí mạng. Bởi EU là thị trường tiêu thụ lớn nhất, chiếm tới 45,1% tổng giá trị xuất khẩu (đạt 3,69 tỷ USD)

Tương tự, đối với ngành lâm nghiệp, số liệu từ Cục Lâm nghiệp (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) chỉ ra: Trong tổng số 3,9 triệu ha rừng trồng sản xuất, có tới 43% diện tích (tương đương 1,8 triệu ha) thuộc quản lý của 1,1 triệu hộ gia đình. Bình quân mỗi hộ quản lý khoảng 2 lô đất. Mặc dù xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ đạt 16,7 tỷ USD vào năm 2025, quy mô manh mún khiến việc đăng ký chứng chỉ quản lý rừng bền vững (FSC) của các hộ tiểu điền gặp nhiều trở ngại về chi phí lẫn thủ tục kiểm định.

Giả pháp cho sản xuất hiệu quả là liên kết theo mô hình HTX.

Ở ngành hàng cao su, theo Hiệp hội Cao su Việt Nam (VRA), 50% diện tích thuộc về các công ty nhà nước (cao su đại điền) và 50% còn lại thuộc về 264.000 hộ cao su tiểu điền. Trong khi khối đại điền dễ dàng đạt các chứng chỉ bền vững PEFC (đạt 88% diện tích), thì khối tiểu điền mới chỉ đạt vỏn vẹn 12% chứng chỉ FSC. Sự chênh lệch này phản ánh rõ nét rào cản về năng lực chuẩn hóa giữa khu vực doanh nghiệp và khu vực sản xuất nhỏ lẻ.

Sản xuất nhỏ lẻ không chỉ làm tăng chi phí thu gom, vận chuyển và làm giảm sức cạnh tranh về giá, mà còn tạo ra lực cản lớn khi thương mại toàn cầu đòi hỏi minh bạch hóa chuỗi cung ứng.

TS. Hà Công Tuấn, Chủ tịch Hội Khoa học kinh tế Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, phân tích, việc tiếp cận thực địa tại các lô đất bị chia cắt (1–3 lô/hộ) ở vùng sâu, vùng xa gặp rất nhiều trở ngại do địa hình phức tạp, dẫn đến khó hình thành cơ sở dữ liệu đồng bộ để truy xuất nguồn gốc.

Ở cấp độ nông hộ, hoạt động sử dụng đất biến động rất nhanh theo quyết định cá nhân. Việc lựa chọn loại cây trồng, thời điểm gieo trồng hay khai thác phụ thuộc lớn vào biến động giá đầu vào và giá đầu ra của thị trường. Do cơ quan quản lý địa phương thường không cập nhật kịp thời các thay đổi này, việc thu thập số liệu, đưa ra định hướng phát triển hay xây dựng vùng nguyên liệu tập trung thiếu đi độ chính xác cần thiết.

Do đó, sự manh mún của hơn 2 triệu nông hộ không còn là câu chuyện riêng của ngành nông nghiệp, mà đã trở thành rủi ro thương mại cấp quốc gia khi các thị trường nhập khẩu liên tục siết chặt hàng rào kỹ thuật.

Ngay như công cụ mã số vùng trồng phục vụ truy xuất nguồn gốc trong ngắn hạn cũng đang bộc lộ nhiều khoảng trống. Đơn cử tại Đắk Lắk, tổng diện tích sầu riêng khoảng 45.000 ha, nhưng diện tích được cấp mã số hiện mới chỉ đạt khoảng 13.279 ha (chiếm chưa đầy 1/3). Điều này phản ánh thực tế rằng phần lớn không gian sản xuất vẫn nằm ngoài tầm kiểm soát và quản lý chặt chẽ do thiếu liên kết.

HTX và phương thức tiếp cận từ dưới lên

Để giải bài toán manh mún, việc phát huy vai trò trung tâm của các HTX nông lâm nghiệp được giới chuyên gia đánh giá là giải pháp khả thi và căn cơ nhất.

Thực tế tại tỉnh Quảng Trị – địa phương đi đầu cả nước về phát triển rừng trồng FSC – là minh chứng sinh động. HTX Lâm nghiệp bền vững Thủy Ba Tây đã đóng vai trò đại diện gộp tụ hàng trăm hộ tiểu điền. Thay vì từng hộ gia đình tự bỏ ra chi phí hàng chục triệu đồng để làm chứng chỉ độc lập, HTX đứng ra làm đầu mối quản lý, đăng ký Chứng chỉ FSC theo nhóm. Mô hình này giúp giảm từ 60 - 70% chi phí kiểm định, đồng thời cử cán bộ kỹ thuật đến từng lô đất đo tọa độ ranh giới bằng thiết bị GPS để lập bản đồ số.

Tại Đắk Lắk, HTX Dịch vụ Nông nghiệp Công bằng Ea Tu đã liên kết hàng trăm hộ gia đình người dân tộc thiểu số để chuẩn hóa quy trình canh tác theo chứng nhận Fairtrade và Rainforest Alliance, tạo ra chuỗi giá trị cà phê chất lượng cao có chỗ đứng vững chắc tại thị trường quốc tế.

Tuy nhiên, để nhân rộng các mô hình thành công này cần một sự thay đổi căn bản trong tư duy quản lý, đó là chuyển từ quản lý từ trên xuống sang tiếp cận từ dưới lên.

TS. Tô Xuân Phúc, Chuyên gia phân tích chính sách của Tổ chức Forest Trends, nhấn mạnh: Cần trao quyền cho các HTX trở thành chủ thể trực tiếp kê khai, cập nhật dữ liệu lô đất thông qua các ứng dụng di động đơn giản. Đồng thời, cơ quan quản lý nhà nước cần sớm ban hành khung kỹ thuật chung để tích hợp toàn bộ dữ liệu vùng nguyên liệu do doanh nghiệp và HTX tự thu thập vào hệ thống thống kê quốc gia.

Chỉ khi dữ liệu được liên thông và quy trình liên kết qua HTX được thể chế hóa bằng các chính sách hỗ trợ thiết thực (vốn, công nghệ, hạ tầng), nông sản Việt Nam mới có thể vượt qua các rào cản kỹ thuật trên thị trường toàn cầu.

Việc phát huy tối đa vai trò bệ đỡ của các HTX lâm nghiệp và nông nghiệp, hướng tới mục tiêu thu hút 50% hộ nông dân vào HTX đến năm 2045 mà Việt Nam đang hướng đến, kết hợp với việc xây dựng một bộ dữ liệu vùng trồng quốc gia liên thông, chính là chìa khóa cốt lõi. Đây không chỉ là giải pháp giúp hàng triệu hộ tiểu điền giữ vững sinh kế trước những hàng rào kỹ thuật mới, mà còn là nền tảng để nông lâm sản Việt Nam khẳng định vị thế bền vững và trách nhiệm trên bản đồ thương mại toàn cầu.