ODA giai đoạn 2026-2030: Quy mô lớn, thách thức hấp thụ vốn

Việc nâng cao hiệu quả huy động và sử dụng nguồn vốn nước ngoài sẽ góp phần bảo đảm an toàn nợ công và phát triển bền vững. Ảnh: ST

ODA chuyển dần sang vai trò nguồn lực bổ sung

Trong hơn ba thập kỷ qua, vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) và vay ưu đãi nước ngoài đã đóng vai trò quan trọng đối với phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam. Nhiều công trình hạ tầng quy mô lớn, các dự án về giao thông, y tế, giáo dục, môi trường… mang dấu ấn rõ nét của nguồn vốn này. Từ các chương trình giảm nghèo tại miền Trung, Tây Nguyên đến những công trình như cầu Cần Thơ, cầu Mỹ Thuận, tuyến metro Bến Thành - Suối Tiên hay các dự án cải thiện môi trường đô thị, ODA đã góp phần tạo nền tảng cho phát triển vùng và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Giai đoạn 2026-2030, kế hoạch thu hút, quản lý và sử dụng vốn ODA và vay ưu đãi tiếp tục xác lập quy mô đáng kể, với tổng nhu cầu khoảng 1.031.000 tỷ đồng, tương đương hơn 38,2 tỷ USD. Đây là nguồn lực quan trọng trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng cao, hướng tới phát triển nhanh và bền vững.

Tuy nhiên, theo Bộ Tài chính, cách tiếp cận đối với ODA đã có sự thay đổi rõ nét. Nếu trước đây, nguồn vốn này chủ yếu bù đắp thiếu hụt vốn đầu tư, thì nay được xác định là nguồn lực bổ sung, sử dụng có chọn lọc và đặt trong tổng thể chiến lược huy động vốn quốc gia. Nguyên tắc xuyên suốt là phát huy tối đa nội lực - từ ngân sách nhà nước, khu vực tư nhân đến thị trường vốn - trước khi tính đến vốn vay nước ngoài.

Sự chuyển dịch này phản ánh bước tiến trong tư duy phát triển, khi Việt Nam chủ động lựa chọn, sàng lọc dự án để sử dụng hiệu quả nguồn vốn vay. Theo đó, ODA trong giai đoạn tới sẽ được ưu tiên cho chi đầu tư phát triển, tập trung vào các lĩnh vực có tính lan tỏa cao như hạ tầng giao thông chiến lược, năng lượng, chuyển đổi số, ứng phó biến đổi khí hậu, giáo dục và y tế.

Không chỉ cung cấp nguồn vốn, ODA còn được kỳ vọng góp phần chuyển giao công nghệ, nâng cao năng lực quản lý và thúc đẩy đổi mới sáng tạo - những yếu tố đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Việt Nam chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng dựa nhiều hơn vào năng suất và công nghệ.

Hơn 1 triệu tỷ đồng vốn ODA trong giai đoạn tới có thể tạo ra những cú hích quan trọng cho tăng trưởng nếu được sử dụng hiệu quả. Ảnh: ST

Minh bạch hơn trong thu hút và sử dụng vốn quốc tế

Để đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới, nhiều cải cách về cơ chế, chính sách đang được triển khai nhằm tạo môi trường minh bạch, thông thoáng hơn trong thu hút và sử dụng vốn quốc tế. Đáng chú ý, Nghị định số 242/2025/NĐ-CP được ban hành với nhiều điểm mới theo hướng đơn giản hóa thủ tục, rút ngắn thời gian chuẩn bị và triển khai dự án.

Theo chuyên gia của Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), các quy định thông thoáng hơn sẽ giúp đẩy nhanh quá trình chuẩn bị dự án giữa nhà tài trợ và cơ quan chủ quản, đồng thời nâng cao hiệu quả kiểm soát.

Thực tế tại địa phương cũng ghi nhận những tín hiệu tích cực. Đại diện Ban Giao thông TP. Hồ Chí Minh cho biết, Thành phố có nhu cầu lớn về vốn cho hạ tầng giao thông, cấp thoát nước và đô thị, trong đó ODA là nguồn lực quan trọng đã được sử dụng hiệu quả ở nhiều dự án như tuyến metro số 1 hay các dự án cải thiện môi trường nước. Tuy nhiên, trước đây từng tồn tại sự “vênh” giữa quy định của nhà tài trợ và pháp luật trong nước, cũng như các cam kết quốc tế, khiến quá trình triển khai gặp không ít vướng mắc.

Việc ban hành Nghị định số 242/2025/NĐ-CP được đánh giá là kịp thời, giúp giảm thủ tục, rút ngắn thời gian chuẩn bị dự án, có thể tiết kiệm khoảng 6 tháng. Cùng với đó, việc rút ngắn thời gian thẩm định, tăng cường phân cấp, phân quyền đã tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các ban quản lý dự án, qua đó góp phần nâng cao hiệu quả triển khai trong thời gian tới.

“Nút thắt” giải ngân và bài toán nâng cao năng lực hấp thụ

Dù quy mô vốn lớn và cơ chế đang dần hoàn thiện, thực tế nhiều năm qua cho thấy thách thức lớn nhất của ODA không nằm ở khâu thu hút, mà ở khả năng giải ngân và sử dụng hiệu quả. Tình trạng chậm tiến độ, kéo dài thời gian thực hiện vẫn diễn ra ở không ít dự án, do vướng mắc trong giải phóng mặt bằng, thủ tục đầu tư phức tạp hoặc năng lực tổ chức thực hiện còn hạn chế.

Trong bối cảnh đó, nâng cao năng lực hấp thụ vốn trở thành yêu cầu cấp thiết. Điều này không chỉ phụ thuộc vào quy mô vốn được phân bổ, mà quan trọng hơn là chất lượng chuẩn bị dự án, mức độ sẵn sàng triển khai và khả năng phối hợp giữa các cơ quan liên quan.

Kế hoạch thu hút, sử dụng vốn ODA giai đoạn 2026-2030 vừa được Thủ tướng Chính phủ ban hành đã siết chặt ngay từ khâu lựa chọn dự án. Chỉ những dự án thực sự cần thiết, có hiệu quả kinh tế - xã hội rõ ràng và bảo đảm khả năng trả nợ mới được xem xét sử dụng ODA. Đây là bước đi nhằm nâng cao chất lượng đầu tư và hạn chế rủi ro tài chính.

Song song với đó, việc hoàn thiện thể chế, đơn giản hóa thủ tục và tăng cường phân cấp cho địa phương được kỳ vọng sẽ tháo gỡ các điểm nghẽn tồn tại lâu nay. Khi đi kèm với cơ chế kiểm soát và trách nhiệm rõ ràng, việc phân cấp sẽ giúp nâng cao tính chủ động và rút ngắn thời gian triển khai dự án.

Đặc biệt, việc ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong quản lý ODA được xác định là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao tính minh bạch và hiệu quả giám sát. Khi toàn bộ quy trình từ chuẩn bị, triển khai đến giải ngân được số hóa, các rào cản hành chính sẽ từng bước được giảm thiểu, đồng thời tăng cường khả năng theo dõi, đánh giá hiệu quả sử dụng vốn.

Nhìn tổng thể, hơn 1 triệu tỷ đồng vốn ODA trong giai đoạn tới có thể tạo ra những cú hích quan trọng cho tăng trưởng nếu được sử dụng hiệu quả. Ngược lại, nếu không cải thiện được năng lực hấp thụ và tiến độ giải ngân, nguồn lực này sẽ khó phát huy hết vai trò.

Do đó, trọng tâm của giai đoạn 2026-2030 không chỉ là huy động đủ vốn, mà là nâng cao chất lượng lựa chọn dự án, cải thiện năng lực thực thi và tăng cường kỷ luật tài chính. Khi đó, ODA mới thực sự trở thành nguồn lực hỗ trợ hiệu quả cho phát triển nhanh và bền vững của nền kinh tế./.

MINH ANH