Ổn định thu mua thuốc lá nguyên liệu ở Cao Bằng: Không để người dân chịu thiệt, không để đứt gãy vùng nguyên liệu

Còn với người dân, câu chuyện rất đơn giản: trồng cây gì thì phải bán được, phải có thu nhập. Nếu không giải được điều đó, mọi phân tích chính sách đều không còn ý nghĩa. Vì vậy, vấn đề đặt ra với Cao Bằng hiện nay là rất rõ: phải giữ bằng được dòng thu mua, không để người dân chịu thiệt và không để đứt gãy vùng nguyên liệu.

Nhìn từ bức tranh toàn ngành

Ngành thuốc lá Việt Nam có quy mô lớn và tương đối ổn định. Sản xuất hằng năm khoảng 5 - 6 tỷ bao; riêng năm 2023 đạt khoảng 5,3 tỷ bao. Tiêu thụ nội địa duy trì trên 4 tỷ bao/năm. Ở chiều xuất khẩu, riêng Tổng công ty Thuốc lá Việt Nam (Vinataba) năm 2024 đạt trên 300 triệu USD với khoảng 1,789 tỷ bao.

Toàn ngành mỗi năm nộp ngân sách khoảng 25.000 - 25.500 tỷ đồng. Ở khâu nguyên liệu, cả nước có khoảng 13.800 ha vùng trồng, sản lượng 35.000 - 40.000 tấn, với hơn 90.000 hộ nông dân tham gia.

Những con số này cho thấy thị trường là có, nhu cầu nguyên liệu là có. Vấn đề không nằm ở chỗ “có tiêu thụ hay không”, mà ở việc tổ chức chuỗi thu mua, phân loại, thanh toán và liên kết sản xuất có vận hành thông suốt hay không.

Giá giảm: áp lực dồn trực tiếp về người dân

Lãnh đạo UBND xã Nam Tuấn và Chi nhánh Công ty TNHH một thành viên Viện Thuốc lá tại Cao Bằng kiểm tra tình tình sâu bệnh hại cây thuốc lá.

Niên vụ 2025 - 2026, Cao Bằng duy trì hơn 8.260 ha thuốc lá, trong đó hơn 7.636 ha có hợp đồng, khoảng 624 ha ngoài hợp đồng.

Giá thu mua phổ biến 30.000 - 63.000 đồng/kg, giảm 3.000 - 5.000 đồng/kg so với năm trước. Có nơi thuốc lá đen chỉ còn khoảng 24.000 đồng/kg.

Trong khi đó, chi phí đầu vào tăng rõ: phân bón tăng khoảng 10 - 15%, chi phí sấy và nhân công đều tăng. Thời tiết bất lợi làm giảm chất lượng; tại Hà Quảng, hàm lượng nicotin được phản ánh giảm từ khoảng 2,38% xuống còn khoảng 1,2%.Người dân đang chịu áp lực đồng thời từ cả chất lượng, giá và chi phí.

Chất lượng quyết định giá - không phải cứ là thuốc lá là bán được giá như nhau

Thuốc lá sấy khô được người dân phân loại và bảo quản.

Muốn hiểu vì sao giá giảm, cần nhìn vào thực tế vận hành của ngành. Thuốc lá không bán theo một mức giá chung. Ngay trên cùng một cây, các lá đã khác nhau.

Lá ở phần giữa cây thường đạt chất lượng tốt hơn, dễ chế biến hơn nên giá cao hơn. Lá chân và lá ngọn thường có giá thấp hơn. sắc là yếu tố dễ nhận thấy: lá vàng sáng, đều màu thì được giá; lá sẫm màu, loang màu hoặc sấy không đạt thì bị hạ giá.

Hình thức cũng rất quan trọng: lá nguyên vẹn, ít rách, ít sâu bệnh sẽ có giá cao hơn lá bị dập, rách. Ngoài ra còn những yếu tố bên trong của lá như độ “đậm”, độ “êm”, khả năng cháy… quyết định việc lá có thể đưa vào chế biến hay không.

Vì vậy, khi thu mua, nguyên liệu luôn được chia thành nhiều mức chất lượng khác nhau. Điều quan trọng là: giá người dân nhận được là giá bình quân của toàn bộ số lá, không phải giá của phần tốt nhất.

Điểm nghẽn thực tế: đứt gãy khâu thu gom “hàng xáo”

Một nguyên nhân rất cụ thể của vụ thu mua năm nay là sự đứt gãy ở khâu trung gian thu gom. Trong nhiều năm, do sản xuất nhỏ lẻ, doanh nghiệp không thể thu mua trực tiếp từng hộ dân nên phải thông qua lực lượng trung gian – thường gọi là hàng xáo. Lực lượng này trả tiền ngay cho dân, gom hàng rồi bán lại cho doanh nghiệp.

Khi yêu cầu về thanh toán và chứng từ được thực hiện chặt chẽ hơn, cách làm này không còn phù hợp. Doanh nghiệp không thể mua qua trung gian không đủ điều kiện; hàng xáo không thể hoạt động như trước; người dân chưa quen với cách giao dịch mới. Kết quả là dòng thu mua bị chậm lại trong một số thời điểm, hàng hóa dồn trong dân, tạo áp lực bán ra và ảnh hưởng trực tiếp đến giá.

Giá giảm năm nay là kết quả cộng hưởng nhiều yếu tố

Nông dân xã Hà Quảng thu hái thuốc lá.

Từ thực tế trên, có thể thấy giá giảm không do một nguyên nhân đơn lẻ, mà là kết quả của nhiều yếu tố cùng tác động trong cùng một thời điểm.

Trước hết là yếu tố chất lượng. Thời tiết năm nay mưa nhiều, nắng ít, ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình sinh trưởng và đặc biệt là khâu sấy. Lá khó đạt màu sáng, độ khô không đồng đều, dẫn đến tỷ lệ lá đạt chất lượng cao giảm rõ rệt. Khi cơ cấu chất lượng thay đổi theo hướng này, giá bình quân giảm là điều tất yếu.

Thứ hai là chi phí sản xuất tăng. Phân bón, nhiên liệu sấy, công lao động đều tăng so với năm trước. Điều này khiến ngay cả khi giá chỉ giảm vài nghìn đồng mỗi kg, thu nhập thực tế của người dân vẫn giảm sâu hơn nhiều.

Thứ ba là sự gián đoạn ở khâu thu gom và thu mua. Khi cách làm cũ không còn phù hợp mà cách tổ chức mới chưa vận hành thông suốt, dòng thu mua bị chững lại trong một số thời điểm. Hàng hóa bị dồn trong dân, người dân phải bán ra trong thời gian ngắn, làm giảm khả năng thương lượng và kéo giá xuống.

Thứ tư là yếu tố thị trường. Trong bối cảnh chung, doanh nghiệp có xu hướng thận trọng hơn trong thu mua, nhất là khi đầu ra chưa thật sự ổn định.

Nhìn tổng thể, đây là sự cộng hưởng của nhiều yếu tố, và tác động cuối cùng dồn trực tiếp về phía người dân.

Bài học không mới và sự so sánh cần nhìn thẳng

Cao Bằng đã từng có bài học với cây dong riềng năm 2025: sản lượng tăng mạnh nhưng giá giảm sâu. Bài học rất rõ: nếu không tổ chức tốt đầu ra, người dân sẽ chịu thiệt. Với cây thuốc lá, rủi ro còn lớn hơn vì đây là vùng nguyên liệu đã hình thành nhiều năm.

Nhìn sang Gia Lai - cũng là cây thuốc lá - có thể thấy sự khác biệt. Diện tích duy trì khoảng 3.500 - 4.000 ha, nhưng nhờ liên kết chặt với doanh nghiệp, giá thu mua ổn định hơn, phổ biến 53.000 - 67.000 đồng/kg, lợi nhuận đạt 60 - 90 triệu đồng/ha. Sự khác biệt không nằm ở đất đai hay giống, mà nằm ở cách tổ chức chuỗi sản xuất và thu mua.

Giải pháp: không dừng ở chỉ đạo, phải quy rõ trách nhiệm

Trong tình hình hiện nay, giải pháp không thể chung chung. Phải rõ việc, rõ người chịu trách nhiệm và làm đến nơi đến chốn.

Ủy ban nhân dân tỉnh chịu trách nhiệm chung trong việc bảo đảm dòng thu mua không bị gián đoạn.

Sở Công Thương phải trực tiếp điều hành thị trường thu mua: công bố công khai danh sách doanh nghiệp thu mua; yêu cầu niêm yết giá theo từng mức chất lượng tại từng điểm; tổ chức kiểm tra thực tế và xử lý ngay các biểu hiện bất thường. Đây là trách nhiệm chính, không thể dừng ở hướng dẫn.

Sở Nông nghiệp và Môi trường phải chịu trách nhiệm về dữ liệu vùng nguyên liệu: diện tích, sản lượng, cơ cấu chất lượng, giống, năng lực sấy. Phải làm rõ được tỷ lệ chất lượng của từng vùng, từng thời điểm. Không có dữ liệu này thì không thể phân biệt được đâu là giảm giá do chất lượng, đâu là vấn đề trong thu mua.

Đối với vấn đề thanh toán và chứng từ trong thu mua nông sản, cần có sự hướng dẫn cụ thể, đồng bộ của cơ quan thuế, hệ thống ngân hàng và các cơ quan liên quan, phù hợp với thực tế sản xuất nhỏ lẻ. Nếu chỉ yêu cầu mà không có cách làm cụ thể thì sẽ tiếp tục gây ách tắc ở khâu giao dịch.

Chính quyền cơ sở phải nắm chắc từng vùng trồng, từng hộ dân; phát hiện sớm điểm nghẽn và báo cáo kịp thời, không để tình trạng ách tắc kéo dài.

Đồng thời, tỉnh phải tổ chức lại lực lượng thu gom theo hướng hợp pháp: hoạt động dưới dạng dịch vụ, có hợp đồng, có thanh toán rõ ràng, không làm sai lệch giá. Không thể bỏ khâu này, nhưng phải đưa vào khuôn khổ.

Cao Bằng hiện đang thiếu nhiều mắt xích trong chuỗi: dữ liệu, tổ chức, thu mua, sơ chế và liên kết thị trường. Giá thuốc lá không phải chỉ do thị trường, mà phụ thuộc vào chất lượng, phân cấp và cách tổ chức thu mua.

Nếu không xử lý ngay, rủi ro không chỉ là một vụ giá thấp, mà là mất niềm tin, mất vùng nguyên liệu, mất lao động nông thôn. Nếu làm đúng, đây có thể là cơ hội để tổ chức lại toàn bộ chuỗi sản xuất - thu mua - chế biến theo hướng minh bạch, hợp pháp và bền vững hơn. Đó là trách nhiệm của chính quyền. Và cũng là điều người dân đang chờ đợi.