'Ông hoàng' ngành thủy tinh Đông Dương Trịnh Đình Kính (Kỳ 1)

Khởi nghiệp từ cậu bé giúp việc

Chân dung Trịnh Đình Kính

Trịnh Đình Kính sinh năm 1886 tại làng Đôn Thư, xã Kim Thư, huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Tây (nay là Thủ đô Hà Nội). Thân sinh của ông là cụ Trịnh Đình Thành, một nghĩa quân dũng cảm trong cuộc khởi nghĩa Cần Vương chống Pháp. Khi quân Cần Vương thua trận ở Bãi Sậy, ông Trịnh Đình Thành đã ôm tráp quân cơ nhảy xuống sông Cái tự vẫn để giữ tiết trung quân và bảo vệ những bí mật không rơi vào tay giặc.

Năm 10 tuổi, Trịnh Đình Kính rời quê lên Hà Nội sinh sống và phải đi làm thuê cho các chủ làm thủy tinh. Một trong những ông chủ người Hoa, tên thường gọi là ông thầy Quảng, người ở Phật Sơn (Trung Quốc), vốn là một kẻ giang hồ võ nghệ cao cường. Ông Quảng muốn chống Thanh phục Minh nên bị quân của triều đình Mãn Thanh truy tìm. Ông trốn sang Việt Nam và mang theo nghề làm thủy tinh và mở xưởng ở phố Hàng Bồ. Hàng ngày, chứng kiến cảnh cậu bé cần mẫn gánh xỉ, ông đã nhận thấy ý chí của cậu bé Kính và đem lòng yêu quý. Thầy Quảng đã nhận Trịnh Đình Kính này vào làm người giúp việc. Sau này thấy được sự khéo léo, thông minh và trung thực của Trịnh Đình Kính, ông thầy người Hoa đã nhận ông Kính làm con nuôi và truyền nghề cho.

Năm 28 tuổi, ông Kính nắm trong tay tất cả những ngón nghề làm thủy tinh và đến năm 1914, ông trở thành chủ của một xưởng sản xuất thủy tinh ở số 65 Hàng Bồ có tên là Thanh Đức. Xưởng thủy tinh Thanh Đức ban đầu cũng chỉ sản xuất những mặt hàng quen thuộc như thông phong, hay lọ đựng bánh kẹo… phục vụ chủ yếu cho tầng lớp dân nghèo. Vì hồi đó, những người giàu có ở Việt Nam và những người Pháp ở Đông Dương không thèm ngó ngàng gì tới sản phẩm thủy tinh của ông Kính hay những ông chủ người Hoa khác ở Hà Nội. Họ chỉ quen dùng đồ thủy tinh của Pháp. Nhưng khi chiến tranh thế giới lần thứ nhất nổ ra thì con đường chuyên chở sản phẩm thủy tinh từ Pháp sang Đông Dương bị cắt đứt. Chính lúc này, xưởng thủy tinh của ông Trịnh Đình Kính đã vươn lên.

Ông hoàng thủy tinh Đông Dương

Trịnh Đình Kính và các con

Chiến tranh thế giới thứ nhất nổ ra, sản phẩm thủy tinh của Pháp cũng không còn đường vào Đông Dương. Trịnh Đình Kính biết rằng đây là cơ hội để Thanh Đức vươn lên và chiếm lĩnh thị trường. Ông đầu tư chiều sâu cho mẫu mã và chất lượng thủy tinh của mình. Sản phẩm thủy tinh Thanh Đức trở thành sản phẩm đầu tiên của Việt Nam có mặt và chiếm một vị trí quan trọng trong nhà Gô-đa ở Hà Nội - siêu thị đầu tiên của Việt Nam do người Pháp quản lý.

Trước đó, chất lượng sản phẩm thủy tinh của Việt Nam rất kém, cứ gặp nước sôi là rạn nứt. Trịnh Đình Kính đã phải mất rất nhiều thời gian cho việc nghiên cứu và thử nghiệm. Sản phẩm của ông không những đẹp mà còn không bị rạn nứt hoặc vỡ trong điều kiện nhiệt độ khác nhau. Khi nấu thủy tinh, ông lấy phần thủy tinh có bọt để làm loại hàng thường, còn phần thủy tinh đọng phía dưới làm loại hàng cao cấp. Việc sản xuất phân cấp này giúp ông tận dụng được nguyên liệu, sản phẩm làm ra cũng có thể đáp ứng được nhu cầu của nhiều đối tượng tiêu dùng.

Do đó, Gô-đa quyết định ký hợp đồng với Thanh Đức. Và sản phẩm thủy tinh của Thanh Đức bắt đầu xâm nhập Đông Dương thông qua nhà Gô-đa. Thời đó, thổi thủy tinh màu xanh là bí quyết riêng của người Hoa, không được truyền ra ngoài. Nhưng Trịnh Đình Kính là một ngoại lệ. Tuy nhiên, ông không muốn chỉ có một màu xanh duy nhất này. Vì vậy, ông tìm tòi, nghiên cứu để chế tạo ra thủy tinh với nhiều màu khác nhau, cải tiến hoa văn ngày một đẹp hơn. Đa dạng về mẫu mã và sản phẩm, thủy tinh Thanh Đức ngày càng được người tiêu dùng ưa chuộng và đánh giá cao.

Những người Pháp và những người giàu có tại Việt Nam bắt đầu quen với nhãn hiệu Thanh Đức. Các nước thuộc địa của Pháp cũng đặt hàng trực tiếp tại Thanh Đức. Đơn đặt hàng ngày càng nhiều. Mặt hàng cũng ngày càng phong phú và phức tạp hơn. Thanh Đức là xưởng đầu tiên cho ra đời các mặt hàng mà trước đó chưa hề có trên thị trường Việt Nam: Những bóng đèn lớn với đường kính lên tới 45 cm, những sản phẩm thủy tinh màu trắng sứ, sản phẩm thủy tinh có khắc hoa văn.

Từ thành công trên, Trịnh Đình Kính không ngừng cho cải tiến, nâng cấp máy móc và lò nấu. Mất khá nhiều thời gian nghiên cứu, ông đã chế tạo thành công máy vẽ hoa văn trên thủy tinh. Tiếp đó, ông cũng thử nghiệm thành công công nghệ mới cho ngành thủy tinh lúc bấy giờ: Công nghệ gọt thủy tinh.

Với những gì đã làm được, Trịnh Đình Kính đã được Vua Bảo Đại tặng Nam Long Bội Tinh vì những cống hiến của ông đã làm sáng mặt người Việt Nam trong kiếp nô lệ. Sản phẩm thủy tinh Thanh Đức từng bước chinh phục khách hàng và 16 lần được tặng huy chương vàng Hội chợ Đông Dương.

Sau Gô-đa và thị trường các nước thuộc địa của Pháp, đến lượt các bệnh viện và Viện Pasteur Hà Nội và Sài Gòn đặt hàng xưởng Thanh Đức sản xuất các sản phẩm thủy tinh để đựng thuốc và dùng cho phòng thí nghiệm. Cùng với sự lớn mạnh của thủy tinh Thanh Đức là sự biến mất dần dần của các xưởng thủy tinh người Hoa ở Hà Nội và các nơi khác ở Việt Nam. Cơ sở Thanh Đức còn tiến hành truyền dạy nghề và những ông chủ thủy tinh người Việt mới lúc đó đều do xưởng thủy tinh Thanh Đức đào tạo.

Ngoài ra, ông còn nghiên cứu và chế tạo thành công một loại nồi nấu thủy tinh mới bằng đất chịu lửa để thay thế sản phẩm vốn phải nhập từ Trung Quốc. Sản phẩm thủy tinh do ông sản xuất không chỉ chiếm lĩnh thị trường Đông Dương mà còn được xuất qua Pháp và các nước thuộc địa khác. Với việc ứng dụng công nghệ mới này, Trịnh Đình Kính đã làm một cuộc cách mạng thực sự trong ngành thủy tinh lúc đó và khiến cho người Pháp phải từ bỏ ý định đưa sản phẩm thủy tinh của họ quay lại thị trường Đông Dương.

Thanh An