'Ông tổ' sách in xuất hiện trong đề Văn thi tốt nghiệp THPT là ai?

Johannes Gutenberg - người phát minh ra máy in, “ông tổ của sách giấy” - mới đây xuất hiện ở Đề Văn thi tốt nghiệp THPT năm 2026, trong đoạn trích từ cuốn Code và Cát - Những quyền lực công nghệ xoay chuyển thế giới.

Nhắc tới Gutenberg, thế giới tôn vinh ông là người có phát minh đã thay đổi hoàn toàn cách công chúng tiếp cận thông tin.

Nhà phát minh có xuất thân là thợ kim hoàn

Johannes Gutenberg sinh vào khoảng năm 1400 tại Mainz (Đức). Cha ông là một quý tộc kiêm thương nhân ngành vải, thành viên danh giá của hợp tác xã xưởng đúc tiền tại Mainz. Mẹ ông là người vợ thứ hai, xuất thân chỉ là con gái một chủ tiệm tạp hóa bình dân. Do xuất thân của mẹ, Gutenberg không có quyền kế vị cha tại xưởng đúc tiền thành phố. Các học giả nhận định rằng mặc cảm cá nhân khiến ông có thêm động lực để sau này tìm cách mưu sinh bằng kinh doanh độc lập.

Vì những biến động xã hội, ông từng tới sống ở Strasbourg, tích lũy kinh nghiệm làm thợ kim hoàn và kỹ sư cơ khí. Những kinh nghiệm trong lĩnh vực kim hoàn và cơ khí đã giúp ích cho các thử nghiệm sau này của Gutenberg với kỹ thuật in ấn, đặc biệt trong việc chế tạo khuôn chữ.

Chân dung Johannes Gutenberg. Ảnh: Biography.

Thời đó, sách chủ yếu được chép lại bằng tay nên tốn nhiều thời gian, dẫn tới số lượng sản xuất được ít, giá thành cao, chỉ có giới quý tộc, tu viện, các thư viện công, đại học mới đủ tiền để nhân bản cuốn sách. Cũng bởi rào cản kinh tế, tầng lớp thượng lưu kiểm soát độc quyền tri thức, giới hạn số lượng ấn bản và kiểm duyệt nội dung ấn bản.

Năm 1438, Gutenberg gặp thất bại trong việc kinh doanh trong lĩnh vực kim hoàn do thiên tai. Gặp áp lực về tài chính, Gutenberg quyết định dồn sức đầu tư cho ý tưởng về máy in của mình, tin rằng ông sẽ “đổi đời”, trả món nợ từ mảng kinh doanh thất bại.

Sau một vài thử nghiệm, ông đã tạo ra chiếc máy in với kỹ thuật in ấn hoàn hảo. Phát minh của ông vượt bậc các kỹ thuật in khác ở tính đồng nhất của bản in và hiệu suất hoạt động cao, tạo nên bởi bốn yếu tố. Một, kỹ thuật in đúc chữ rời. Các chữ cái được đúc hàng loạt, có thể linh hoạt sắp xếp với nhau thành câu. Hai, nhờ kinh nghiệm trong lĩnh vực luyện kim, Gutenberg tạo ra hỗn hợp chuyên dụng để đúc ra những con chữ sắc nét, bền bỉ dưới lực ép của máy.

Ba, với kinh nghiệm cơ khí, ông cải tiến máy ép được sử dụng rộng rãi trong công nghiệp rượu vang, tạo ra máy in có lực ép phẳng đồng đều lên bề mặt giấy. Bốn, ông tạo ra được loại mực in gốc dầu thay vì gốc nước, giúp mực bám dính tốt, sắc nét trên giấy.

Tranh vẽ lại cảnh Johannes Gutenberg in Kinh Thánh.

Thời đó, Kinh Thánh là cuốn sách có tầm ảnh hưởng lớn trong xã hội, thể hiện quyền lực của Giáo hội, cũng là cuốn sách có nhu cầu đọc cao. Nhận thấy tiềm năng của việc in Kinh Thánh, Gutenberg liền bắt tay thực hiện.

Để cho thấy Kinh Thánh sách in cũng có chất lượng không kém Kinh Thánh chép tay, Gutenberg đặt mục tiêu bắt chước hoàn hảo nét chữ viết tay theo phong cách gothic của các tu sĩ. Khối lượng ký tự phải đúc do vậy nhiều hơn, với độ phức tạp cao hơn. Cho tới ngày nay, các cuốn Kinh Thánh in bởi Gutenberg vẫn được coi là các tuyệt tác về cả tính mỹ thuật lẫn tính kỹ thuật.

Nhờ công nghệ in của Gutenberg, năng suất nhân bản tài liệu tăng cao, giá rẻ, chất lượng in tốt, ổn định đồng đều, khiến cho phát minh của ông lan rộng khắp châu Âu, sáng chế của ông được dùng ở khắp các thành phố lớn.

Máy in Gutenberg dẫn tới sự bùng nổ của xuất bản - báo chí

Chưa đầy 50 năm sau phát minh của Gutenberg, ở Đức có khoảng 300 nhà in trong 60 thành phố lớn, ở Italy có nhà in tại 30 thành phố,… Xét trên toàn châu Âu, vào khoảng năm 1.500, có khoảng 1.120 nhà in, 27.000 đầu sách được xuất bản với số lượng trên dưới 10 triệu ấn bản.

Theo nghiên cứu kinh tế học hiện đại, các nhà kinh tế cho rằng các thành phố lớn sớm tiếp nhận công nghệ in có tốc độ tăng trưởng kinh tế cao hơn trên 20% so với các thành phố tương đương không có nhà in. Nguyên nhân là sự phổ biến của sách giúp giảm thiểu chi phí, thời gian tiếp cận tri thức cho giới thương nhân, thợ thủ công, từ đó kích thích hoạt động giao thương nội địa và quốc tế phát triển.

Về lợi ích với cộng đồng, phát minh của Gutenberg giúp chuẩn hóa văn bản, giúp các nhà khoa học tự nhiên có thể cùng nghiên cứu trên các văn bản chính xác. Tốc độ phát tán thông tin tăng nhanh cũng thúc đẩy sự phát triển của khoa học xã hội và nhân văn. Nhiều tác phẩm quan trọng của Hy Lạp, La Mã được in và phổ biến rộng rãi trong giới học giả, thanh niên, làm nền tảng tư tưởng cho xã hội.

Sự phát triển của máy in cũng thúc đẩy sự phát triển của báo chí và truyền thông đại chúng. Máy in trở thành một biểu tượng cho quyền được tự do tiếp cận thông tin của công chúng. Đồng thời, báo in ra đời đã thu hẹp khoảng cách các giai cấp trong xã hội. Phát kiến của các học giả, giới tinh hoa dễ dàng được phổ biến tới công chúng, tạo nên một đời sống thảo luận, trao đổi nhộn nhịp.

Xét theo khía cạnh quyền lực của thông tin, phát minh của Gutenberg đã phá vỡ thế độc quyền thông tin của một nhóm người có đặc quyền trong xã hội. Nhờ việc tiếp cận tri thức dễ dàng qua xuất bản - báo chí, bất kỳ ai cũng có thể kế thừa tri thức nhân loại và nảy ra ý tưởng mới.

Cho tới ngày nay, khi thế giới chuyển đổi số, nguyên lý cốt lõi trong sự ra đời máy in Gutenberg - phá vỡ rào cản tiếp cận tri thức cho công chúng - vẫn tiếp tục là động lực dẫn dắt tiến trình phát triển của văn minh nhân loại.