Ông Trump trở lại Trung Quốc sau gần 10 năm: Những gì đã đổi thay?

Hội nghị lần này là phép thử quan trọng để kiểm chứng liệu hai cường quốc lớn nhất thế giới có thể ổn định mối quan hệ từng xuất hiện nhiều rạn nứt hay không.

Thay đổi trong quan hệ Mỹ - Trung

Trong chuyến thăm hồi tháng 11/2017, ông Trump và phu nhân được tiếp đón với nghi thức long trọng.

Khi đó, ông Trump ca ngợi ông Tập là “một người rất đặc biệt” và nhận xét Trung Quốc là “một đất nước vĩ đại”. Hai nhà lãnh đạo sau đó vẫn duy trì quan hệ cá nhân trong nhiều năm, bất chấp quan hệ Washington - Bắc Kinh có những giai đoạn căng thẳng.

Chuyến thăm Trung Quốc năm 2017 của ông Trump từng tạo ra các thỏa thuận thương mại trị giá hơn 250 tỷ USD. Dù nhiều thỏa thuận mới chỉ dừng ở mức biên bản ghi nhớ và không có tính ràng buộc cao, nhưng kết quả sơ bộ khi ấy vẫn giúp ông Trump có những con số ấn tượng để quảng bá với truyền thông và công chúng Mỹ.

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đón Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Đại lễ đường Nhân dân ở Bắc Kinh hồi tháng 11/2017. Ảnh: Tân Hoa Xã.

Sau chuyến thăm ấy, quan hệ Mỹ - Trung bắt đầu xuất hiện căng thẳng, khởi đầu từ cuộc chiến thương mại năm 2018.

Vào nửa cuối năm 2018, chưa đầy một năm sau chuyến thăm của ông Trump, Tổng thống Mỹ áp thuế lên hàng trăm tỷ USD hàng hóa của Trung Quốc. Bắc Kinh cũng đáp trả bằng thuế đánh lên hàng hóa Mỹ. Bầu không khí thiện chí của năm 2017 nhanh chóng biến mất.

Sự xuất hiện của dịch Covid-19 tại Vũ Hán hồi cuối năm 2019, sau đó, đại dịch lan ra toàn cầu càng khiến sự nghi kỵ giữa hai nước tăng mạnh. Các chỉ trích của ông Trump về cách Trung Quốc xử lý dịch bệnh cùng việc ông nhiều lần dùng cụm từ “virus Trung Quốc”, càng làm sâu sắc thêm mối chia rẽ.

Trong quá trình căng thẳng leo thang, Mỹ yêu cầu Trung Quốc đóng cửa Lãnh sự quán ở Houston hồi tháng 7/2020 với cáo buộc liên quan hoạt động gián điệp. Trung Quốc đáp trả bằng việc yêu cầu Mỹ đóng cửa Lãnh sự quán tại Thành Đô. Động thái trả đũa lẫn nhau đánh dấu một trong những giai đoạn thấp nhất trong quan hệ ngoại giao song phương.

Chuyến thăm Đài Bắc của Chủ tịch Hạ viện Mỹ Nancy Pelosi hồi tháng 8/2022 càng khiến Bắc Kinh phản ứng mạnh. Sau đó, tháng 2/2023, không quân Mỹ bắn hạ một khinh khí cầu Trung Quốc bay qua lãnh thổ Mỹ. Trong khi Bắc Kinh nói đây là khí cầu dân sự phục vụ nghiên cứu khí tượng bị di chuyển lệch hướng, Washington cho rằng đây là thiết bị do thám.

Trong nhiệm kỳ hai, ông Trump thúc đẩy chính sách “Nước Mỹ trước tiên”, áp thuế cao lên hàng hóa Trung Quốc, viện dẫn lý do mất cân bằng thương mại, vấn đề fentanyl và an ninh quốc gia.

Trung Quốc đáp trả bằng các mức thuế áp lên hàng hóa Mỹ, khiến vòng xoáy trả đũa đẩy mức thuế của Mỹ áp lên hàng hóa Trung Quốc có lúc lên mức đỉnh 145% hồi tháng 4/2025.

Những điểm nóng này, cùng với lệnh cấm xuất khẩu công nghệ chip tiên tiến từ phía Mỹ đã đưa đến đòn đáp trả siết chặt chuỗi cung ứng đất hiếm từ phía Trung Quốc. Các động thái này đã khiến quan hệ Mỹ - Trung chuyển từ trạng thái hợp tác dè chừng sang cạnh tranh chiến lược công khai.

Thay đổi trong trật tự thế giới

Theo New York Times, không chỉ mối quan hệ Mỹ - Trung trải qua thăng trầm, các quốc gia khác trên toàn cầu cũng đang phải tìm cách thích ứng, gia tăng năng lực tự bảo vệ trong bối cảnh thế giới ngày càng biến động khó lường.

Ba Lan sắp mở dây chuyền sản xuất xe tăng cho Hàn Quốc. Australia mua tàu chiến từ Nhật Bản. Canada sẽ xuất khẩu uranium sang Ấn Độ, Brazil chế tạo máy bay vận tải quân sự cho Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE)... Tất cả các thỏa thuận này đều được ký trong vài tuần gần đây.

Các binh sĩ Ba Lan điều khiển xe tăng K2 Black Panther của Hàn Quốc trong một cuộc tập trận. Sắp tới, Ba Lan sẽ mở dây chuyền sản xuất xe tăng cho Hàn Quốc. Ảnh: Reuters.

Các cuộc khảo sát toàn cầu cho thấy nhiều nước ngày càng thận trọng hơn trong việc đặt lòng tin vào các siêu cường, bởi các “ông lớn” ngày càng trở nên thất thường, có xu hướng gia tăng sử dụng ảnh hưởng thương mại và an ninh để gây sức ép hoặc thậm chí áp đặt các lệnh trừng phạt.

Nhiều quốc gia nhỏ hơn đang phải tìm cách thực hiện các bước đi thận trọng, tránh chọc giận các “gã khổng lồ”.

Các cuộc phỏng vấn với quan chức lãnh đạo nhiều nước cho thấy rằng phần lớn các quốc gia đều cảm thấy choáng ngợp trước trật tự thế giới ngày càng bất ổn.

Việc ông Trump điều nhóm tác chiến tàu sân bay khỏi Thái Bình Dương và chuyển đạn dược từ Hàn Quốc sang phục vụ chiến sự Iran được cho là có thể mở đường cho các đợt tái bố trí lực lượng quân sự ở quy mô lớn hơn.

Khi Lầu Năm Góc thông báo sẽ rút ít nhất 5.000 binh sĩ khỏi Đức, các đồng minh của Mỹ nhận ra các cam kết có thể suy yếu nhanh chóng đến mức nào.

“Cảm giác rằng các đồng minh của Mỹ giờ phải dựa vào nhau vì không còn hoàn toàn dựa vào Washington được nữa”, ông Hugh White, cựu quan chức tình báo Australia, hiện giảng dạy chiến lược học tại Đại học Quốc gia Australia, nhận xét.

Trong các cuộc trao đổi không chính thức với New York Times, nhiều quan chức châu Âu và châu Á cho biết họ có quan điểm khá giống Thủ tướng Canada Mark Carney. Ông Carney từng phát biểu tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Davos (Thụy Sĩ) hồi tháng 1 năm nay rằng “thế giới đang trải qua sự đứt gãy, chứ không phải quá trình chuyển đổi”.

Dù cách diễn đạt thế nào, có một thực tế là trật tự thế giới mới đang dần hình thành. Có những liên minh cũ lung lay và những liên minh mới xuất hiện giữa sự đổi thay nhanh chóng của thế giới.

Hội nghị thượng đỉnh Mỹ - Trung diễn ra giữa lúc thế giới đang chứng kiến hàng loạt đổi thay, cho thấy trật tự thế giới mới đang hình thành Ảnh: Reuters.

Giới quan sát hiện không kỳ vọng vào đột phá lớn tại hội nghị thượng đỉnh Mỹ - Trung. Trọng tâm hội nghị nhiều khả năng sẽ là gia hạn thỏa thuận đình chiến thương mại giữa hai bên. Mỹ sẽ thúc đẩy Trung Quốc đầu tư vào Mỹ, mua thêm hàng hóa Mỹ và ngăn nguy cơ leo thang căng thẳng.

Bắc Kinh được cho là sẽ thúc đẩy Mỹ nới lỏng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu chất bán dẫn tiên tiến mà Trung Quốc đang cần để nâng cấp lĩnh vực công nghiệp.

Xét về ngắn hạn, các kết quả đạt được từ chuyến thăm có thể mang lại lợi ích cho giới xuất khẩu Mỹ, nhưng những vấn đề về cấu trúc, như cạnh tranh AI và công nghệ, an ninh của chuỗi cung ứng hay vấn đề Đài Loan sẽ là những nút thắt khó có thể được giải quyết chỉ trong khuôn khổ hội nghị kéo dài hai ngày.

Hội nghị thượng đỉnh Mỹ - Trung diễn ra tại Bắc Kinh lần này nhiều khả năng sẽ tập trung vào việc quản lý sự cạnh tranh thương mại của đôi bên để mọi việc vẫn trong tầm kiểm soát. Việc hội nghị có tạo ra tiến triển thực chất hay không sẽ ảnh hưởng lớn tới quan hệ Mỹ - Trung trong phần nhiệm kỳ còn lại của ông Trump.

TT Trump bắt tay Chủ tịch Tập Cận Bình sau 6 năm Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình bắt tay và cùng chụp ảnh trong cuộc gặp tại Hàn Quốc vào ngày 30/10. Ông Trump bày tỏ kỳ vọng “cuộc gặp sẽ rất thành công”, đồng thời nhận xét Chủ tịch Tập là “một nhà đàm phán cứng rắn”. Đáp lại, ông Tập Cận Bình cho biết ông “rất vui mừng” khi được gặp lại Tổng thống Mỹ sau nhiều năm.