PGS.TS Phạm Ngọc Trung: Đại biểu HĐND là 'chốt chặn' hiệu quả trong mô hình 2 cấp

Trước khối lượng công việc gia tăng, phạm vi quản lý mở rộng và kỳ vọng của người dân ngày càng lớn, đại biểu HĐND cần đổi mới tư duy, nâng cao bản lĩnh và năng lực để thực sự phát huy vai trò đại diện, giám sát và quyết định các vấn đề quan trọng tại địa phương. Đó là nhận định của PGS.TS Phạm Ngọc Trung - Giảng viên cao cấp Học viện Báo chí và tuyên truyền khi trả lời phỏng vấn phóng viên Báo Điện tử Tiếng nói Việt Nam.

PV: Thưa PGS.TS Phạm Ngọc Trung, trong bối cảnh vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, đại biểu HĐND cần đổi mới tư duy và phương thức hoạt động như thế nào để thực hiện hiệu quả tinh thần "địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm"?

PGS.TS Phạm Ngọc Trung: Việc chuyển đổi từ mô hình 3 cấp (tỉnh - huyện - xã) sang 2 cấp (tỉnh, thành phố và xã, phường) là một bước đi mang tính hiện đại, phù hợp với xu hướng quản trị của nhiều quốc gia tiên tiến. Nếu trước đây mỗi xã chỉ khoảng 10.000-12.000 dân thì hiện nay phổ biến ở mức 40.000-50.000 dân, thậm chí có nơi lên tới 60.000-70.000 dân, tương đương với quy mô một quận trước đây. Trong khi đó, điều kiện cơ sở vật chất, nguồn lực và trình độ cán bộ chưa phải nơi nào cũng đáp ứng kịp yêu cầu mới. Đặc biệt, ở các địa bàn vùng sâu, vùng xa, nơi dân cư phân tán, giao thông khó khăn, việc quản lý càng trở nên phức tạp. Điều này đặt ra áp lực rất lớn đối với đội ngũ cán bộ cơ sở.

GS.TS Phạm Ngọc Trung- Giảng viên cao cấp Học viện Báo chí và tuyên truyền

Mặc dù Nhà nước đã quan tâm tăng cường nhân lực, đầu tư công nghệ thông tin cho cấp xã, nhưng vẫn cần tiếp tục có cơ chế hỗ trợ, đào tạo, bồi dưỡng để đội ngũ cán bộ có thể đảm đương tốt nhiệm vụ trong tình hình mới. Không chỉ dừng lại ở quản lý hành chính, chính quyền cấp xã hiện nay còn phải giải quyết nhiều vấn đề liên quan đến an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội, thậm chí cả những yếu tố có tính chất quốc tế tại các địa bàn đặc thù như vùng biên giới. Trong bối cảnh đó, nguyên tắc "nguồn lực tại chỗ" được đặt ra với yêu cầu mọi công việc phải được xử lý nhanh chóng, kịp thời ngay từ cơ sở, hạn chế tối đa tình trạng chậm trễ, đùn đẩy.

Trước yêu cầu mới, đội ngũ cán bộ, đại biểu HĐND cấp xã phải có sự chuyển biến mạnh mẽ cả về tư duy và năng lực. Theo đó, cần nâng cao bản lĩnh chính trị, tinh thần trách nhiệm, trình độ chuyên môn, kỹ năng xử lý tình huống, khả năng ứng dụng công nghệ thông tin cũng như kỹ năng giao tiếp, phục vụ nhân dân. "Lấy sự hài lòng của người dân làm thước đo" không chỉ là khẩu hiệu mà phải trở thành tiêu chí thực chất trong đánh giá hiệu quả hoạt động của chính quyền cơ sở.

PV: Vậy theo ông, đại biểu HĐND hiện nay cần thay đổi như thế nào để không chỉ "ngồi nghị trường" mà còn theo sát quá trình tổ chức thực hiện, bảo đảm nghị quyết đi vào cuộc sống hiệu quả?

PGS.TS Phạm Ngọc Trung: Bây giờ HĐND không phải chỉ họp rồi thảo luận, góp ý, thông qua... mà theo tinh thần chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm là phải tham gia vào tất cả các khâu: từ khâu hình thành những chủ trương, đường lối của chính quyền địa phương, đến khâu vận động nhân dân và các lực lượng trong địa phương thực hiện; đồng thời giám sát hoạt động đó và đề xuất những chủ trương mới nếu có nhu cầu cần bổ sung.

Cho nên, HĐND cấp xã bây giờ hoạt động gần như không thể mang tính hình thức hay ỷ lại như trước. Trước kia, ở cấp xã luôn có cấp huyện theo dõi, các phòng ban cấp huyện nắm rất vững tình hình và chỉ đạo liên tục, nên hoạt động của Hội đồng nhân dân cấp xã cũng "nhàn" hơn. Nhưng bây giờ thì không còn như vậy nữa.

Tỉnh thì địa bàn rộng hơn, mang tính chiến lược, nên những vấn đề cụ thể của từng xã phải do chính xã tự lo. Vì vậy, đại biểu HĐND cấp xã phải nâng cao trình độ chuyên môn, năng lực nhận thức, bản lĩnh, khả năng lập kế hoạch, khả năng tranh luận để hình thành các quyết sách đúng đắn.

Không thể còn tình trạng lãnh đạo đưa ra cái gì thì đồng ý, làm theo, thành công thì may, không thành công thì coi như xong. Bây giờ, mọi hoạt động đều phải có đánh giá định lượng, hiệu quả cụ thể, không thể chung chung.

PV: Thưa GS.TS Phạm Ngọc Trung, trong bối cảnh chuyển đổi số, phát triển khoa học công nghệ mạnh mẽ, theo ông, hoạt động của HĐND và từng đại biểu cần thay đổi như thế nào để theo kịp thực tiễn, giám sát chính sách hiệu quả hơn?

PGS.TS Phạm Ngọc Trung: Bây giờ là thời đại công nghệ số, số hóa, nên cán bộ, kể cả lãnh đạo hay chuyên viên, đều phải giỏi công nghệ thông tin. Khoảng 10 năm trước, khi thi tuyển vào hệ thống chính quyền, chỉ cần biết tin học văn phòng, biết đánh máy, lập bảng biểu là được. Nhưng bây giờ thì khác, công nghệ thông tin không chỉ dừng ở đó mà phải biết khai thác, phân tích dữ liệu, phục vụ quản lý.

Đại biểu HĐND, đặc biệt trong các ban như ban kinh tế, phải theo dõi được tình hình kinh tế địa phương, nhưng không chỉ trong xã mà còn phải hiểu các xã lân cận, trong tỉnh, thậm chí cả trong nước và quốc tế.

Ví như, muốn xuất khẩu nông sản như dưa hấu, thanh long, sầu riêng… sang thị trường nước ngoài thì phải hiểu thị trường, luật pháp quốc tế, có khi còn cần ngoại ngữ. Như vậy rõ ràng yêu cầu rất cao.

Trong khi đó, cấp xã hiện nay gần như được giao rất nhiều quyền quản lý nhà nước. Không còn tòa án, viện kiểm sát theo đơn vị cấp huyện như trước, mà tổ chức theo khu vực. Quyền lực tập trung nhiều hơn ở cấp xã, nên trách nhiệm cũng rất nặng nề.

Vì vậy, đại biểu HĐND phải là những người am hiểu, có chuyên môn, có kinh nghiệm thực tiễn. Ví dụ, trong các cuộc thảo luận về phát triển kinh tế, các đại biểu có thể là giám đốc hợp tác xã, chủ cơ sở sản xuất… thì phải rất thạo lĩnh vực của mình để góp ý xây dựng chủ trương.

PV: Theo ông, cần có cơ chế, công cụ hay phương thức giám sát nào để nâng cao trách nhiệm giải trình của đại biểu HĐND trước cử tri, nhất là khi quyền hạn được mở rộng và kỳ vọng của người dân ngày càng cao?

PGS.TS Phạm Ngọc Trung: Chúng ta biết rằng HĐND hoạt động theo nguyên tắc công khai, dân chủ, minh bạch. Tuy nhiên, cần tiếp tục mở rộng dân chủ hơn nữa, công khai hơn nữa.

Mọi thông tin về chủ trương, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của địa phương cần được công khai để người dân biết, tham gia giám sát, phản biện. Chức năng, nhiệm vụ của từng bộ phận trong Hội đồng nhân dân cũng cần minh bạch.

Nếu không có sự giám sát của người dân thì rất dễ phát sinh tiêu cực, đặc biệt trong các lĩnh vực như đất đai, tài nguyên, môi trường. Thực tế nhiều vụ việc trước đây cho thấy nguyên nhân là do thiếu minh bạch, thiếu dân chủ.

HĐND phải gắn bó chặt chẽ với nhân dân, lắng nghe ý kiến, tham khảo ý kiến trước khi quyết định những vấn đề lớn như làm đường, xây dựng công trình, quy hoạch…

Nguyên tắc là phải công khai, dân chủ, minh bạch và công bằng, không phải cào bằng mà là đúng quy định pháp luật, tránh mâu thuẫn.

Đồng thời, HĐND cũng phải phát hiện, đấu tranh với tiêu cực, không chỉ làm tốt mặt tích cực mà còn phải chỉ ra sai phạm nếu có. Trước đây, nhiều sai phạm do báo chí hoặc cơ quan chức năng phát hiện, trong khi Hội đồng nhân dân tại chỗ lại chưa làm tốt vai trò này.

Tuy nhiên, phải khẳng định một điều, việc chuyển sang mô hình chính quyền địa phương 2 cấp không chỉ là thay đổi về tổ chức bộ máy mà còn là bước chuyển lớn về tư duy quản trị. Trong đó, đại biểu HĐND giữ vai trò then chốt, vừa là người đại diện cho nhân dân, vừa là chủ thể tham gia quyết định và giám sát các chính sách phát triển.

Để đáp ứng yêu cầu mới, mỗi đại biểu cần không ngừng nâng cao năng lực, bản lĩnh và tinh thần trách nhiệm, thực sự trở thành cầu nối giữa Đảng, Nhà nước và nhân dân, góp phần xây dựng chính quyền địa phương hiệu lực, hiệu quả, vì sự phát triển bền.

PV: Cảm ơn PGS.TS Phạm Ngọc Trung!

Nguyễn Hiền/VOV.VN