Không dùng danh hiệu 'danh dự' thay học hàm, học vị: Bảo vệ chuẩn mực học thuật

Lễ trao bằng giáo sư danh dự của Đại học Kinh tế TPHCM. Ảnh minh họa: Website nhà trường

Các chuyên gia cho rằng, quy định này là cần thiết nhằm chuẩn hóa và minh bạch trong hệ thống danh xưng khoa học.

Tránh nhầm lẫn học thuật

Chính phủ ban hành Nghị định số 66/2026/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Giáo dục; trong đó quy định rõ đối tượng, điều kiện được phong tặng danh hiệu tiến sĩ danh dự, giáo sư danh dự (Nghị định 66). Nghị định có hiệu lực kể từ ngày 15/3/2026.

Một trong những điểm nhấn của Nghị định này là, quy định danh hiệu giáo sư, tiến sĩ danh dự không được sử dụng thay thế học vị, học hàm trong giao dịch hành chính, học thuật, pháp lý. Không phong tặng đối với cá nhân đang bị truy cứu trách nhiệm pháp lý, đang có tranh chấp, khiếu nại nghiêm trọng liên quan đến đạo đức, uy tín khoa học.

Với quy định nêu trên, PGS.TS Trần Xuân Nhĩ - nguyên Thứ trưởng Bộ GD&ĐT, cho rằng đây là bước đi cần thiết, thể hiện sự chuẩn hóa và minh bạch trong hệ thống danh xưng khoa học. Trước hết cần khẳng định, danh hiệu giáo sư, tiến sĩ “danh dự” mang ý nghĩa ghi nhận, tôn vinh những đóng góp của cá nhân đối với một cơ sở giáo dục hoặc lĩnh vực nhất định.

Tuy nhiên, đây không phải là học hàm được bổ nhiệm theo quy trình xét duyệt của Nhà nước, cũng không phải học vị được đào tạo, cấp bằng theo hệ thống giáo dục chính quy. Do đó, nếu sử dụng danh hiệu này thay thế cho học hàm, học vị trong các văn bản chính thức dễ dẫn đến nhầm lẫn về chuyên môn, thẩm quyền và tính pháp lý.

Theo PGS.TS Trần Xuân Nhĩ, quy định mới góp phần thiết lập ranh giới rõ ràng giữa danh hiệu mang tính tôn vinh và các chuẩn mực học thuật chính thức. Điều này không chỉ bảo đảm sự công bằng đối với đội ngũ đã trải qua quá trình đào tạo, nghiên cứu, công bố khoa học và được công nhận học hàm theo đúng quy định, mà còn giúp các cơ quan quản lý, đối tác và xã hội có căn cứ chính xác khi đánh giá năng lực chuyên môn của một cá nhân.

Ở góc độ quản lý Nhà nước, việc chuẩn hóa cách sử dụng danh xưng còn góp phần nâng cao tính minh bạch trong các hoạt động hành chính, học thuật và hợp tác quốc tế. Trong bối cảnh hội nhập, việc sử dụng thống nhất, đúng bản chất các học hàm, học vị sẽ giúp tránh những hiểu lầm không đáng có, đồng thời nâng cao uy tín của hệ thống giáo dục đại học Việt Nam.

PGS.TS Trần Xuân Nhĩ nhìn nhận, quy định này không làm giảm giá trị của danh hiệu giáo sư, tiến sĩ danh dự. Ngược lại, đặt danh hiệu này vào đúng vị trí của nó – một hình thức ghi nhận mang tính biểu trưng. Khi các danh xưng được sử dụng đúng chuẩn mực, môi trường học thuật sẽ trở nên minh bạch, chuyên nghiệp và tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của giáo dục đại học.

Nâng uy tín và bảo vệ giá trị học hàm

Quy định từ ngày 15/3/2026 không cho phép sử dụng danh hiệu giáo sư, tiến sĩ danh dự thay thế học vị, học hàm trong các giao dịch hành chính, học thuật và pháp lý là một bước điều chỉnh cần thiết nhằm chuẩn hóa hệ thống danh xưng trong giáo dục đại học.

Từ góc nhìn chính sách, ông Lê Tuấn Tứ - nguyên đại biểu Quốc hội khóa XIV, nhấn mạnh quy định này có nhiều ưu điểm rõ rệt. Trước hết, việc tách bạch giữa danh hiệu mang tính tôn vinh và học hàm, học vị chính thức giúp bảo đảm tính minh bạch trong đánh giá năng lực chuyên môn.

Theo ông Lê Tuấn Tứ, trong thực tế, nếu không có sự phân định rõ ràng, việc sử dụng danh hiệu giáo sư, tiến sĩ danh dự dễ gây hiểu nhầm về trình độ học thuật, thẩm quyền chuyên môn, thậm chí ảnh hưởng đến tính chuẩn xác của các giao dịch pháp lý và học thuật. Khi quy định được áp dụng thống nhất, các chủ thể tham gia hoạt động khoa học – giáo dục có cơ sở rõ ràng để nhận diện, đánh giá đúng năng lực của nhau.

Bên cạnh đó, quy định còn góp phần bảo vệ giá trị của hệ thống học hàm, học vị – vốn được hình thành thông qua quy trình đào tạo, nghiên cứu và xét duyệt nghiêm ngặt. Đây cũng là yếu tố quan trọng để nâng cao uy tín học thuật của Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Tuy nhiên, ông Lê Tuấn Tứ cho rằng, trong giai đoạn đầu triển khai, quy định có thể tạo ra sự bỡ ngỡ đối với một bộ phận cá nhân đã quen sử dụng danh hiệu giáo sư, tiến sĩ danh dự trong giao tiếp học thuật. Ngoài ra, nếu không được truyền thông đầy đủ, dễ phát sinh tâm lý băn khoăn vì cho rằng, quy định làm giảm ý nghĩa tôn vinh của danh hiệu này.

Dù vậy, xét tổng thể, những hạn chế trên là ngắn hạn và có thể khắc phục thông qua hướng dẫn cụ thể và tuyên truyền đầy đủ. Về lâu dài, ông Lê Tuấn Tứ nhấn mạnh, quy định sẽ thiết lập chuẩn mực rõ ràng, góp phần xây dựng môi trường học thuật minh bạch, chuẩn hóa và chuyên nghiệp hơn. Khi các danh xưng được sử dụng đúng bản chất, giá trị học thuật được bảo đảm, niềm tin của xã hội đối với hệ thống giáo dục đại học cũng sẽ được củng cố bền vững.

Đồng quan điểm, TS Lê Viết Khuyến – Phó Chủ tịch Hiệp hội Các trường đại học, cao đẳng Việt Nam, nhìn nhận trong môi trường giáo dục, mỗi danh xưng không chỉ là sự ghi nhận, mà còn gắn với trách nhiệm nghề nghiệp và chuẩn mực chuyên môn cụ thể.

Việc sử dụng chưa chuẩn xác, dù không cố ý, cũng có thể tạo ra những cách hiểu khác nhau, ảnh hưởng đến sự rõ ràng trong trao đổi học thuật và phối hợp công việc. Do đó, quy định mới giúp giảng viên yên tâm hơn khi làm việc trong một môi trường có chuẩn mực thống nhất, nơi năng lực được nhìn nhận dựa trên thực chất.

Theo TS Lê Viết Khuyến, điều quan trọng không nằm ở cách gọi, mà ở chất lượng giảng dạy, nghiên cứu và đóng góp cho người học. Danh hiệu giáo sư, tiến sĩ danh dự vẫn là sự trân trọng đáng quý, nhưng cần được sử dụng đúng bối cảnh.

Quan trọng hơn, quy định này cũng đặt ra yêu cầu mỗi giảng viên phải chủ động thích ứng. Đây cũng là dịp để mỗi người tự nhìn lại quá trình phát triển nghề nghiệp của mình, tiếp tục đầu tư cho nghiên cứu, nâng cao năng lực chuyên môn, thay vì dựa vào các danh xưng mang tính biểu trưng.

Minh Phong