'Phải phân biệt rành mạch giữa sai và không may' để bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm

Chiều 4/8, các đại biểu dự Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, thảo luận tổ về nhiều nội dung quan trọng.

Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy Hà Nội Trần Đức Thắng điều hành phần thảo luận. (Ảnh: Như Ý)

Bảo vệ người dám đổi mới vì lợi ích chung

Về dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế Nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, đại biểu Hồ Sỹ Hùng (đoàn Hà Nội) bày tỏ, cộng đồng doanh nghiệp ủng hộ nghị quyết, đặc biệt là nội dung không hình sự hóa các quan hệ dân sự hay hành chính mà không liên quan đến tham nhũng, cố tình làm sai hay lừa đảo.

Đi vào một số quy định chi tiết, ông Hùng kiến nghị nên mở rộng phạm vi loại trừ trách nhiệm hình sự với cả các hoạt động đầu tư, sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp mà mang lại kết quả tốt mà pháp luật chưa có quy định điều chỉnh hoặc còn mâu thuẫn, chồng chéo.

Đại biểu Huỳnh Quyết Thắng. (Ảnh: Như Ý)

Đại biểu Huỳnh Quyết Thắng (đoàn Hà Nội) cho rằng, nghị quyết cần tạo ra một thông điệp pháp lý rất rõ cho tương lai: Nhà nước nghiêm trị tham nhũng và vụ lợi, nhưng bảo vệ người dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới vì lợi ích chung; chấp nhận những bất hợp lý trong nghiên cứu, thử nghiệm và ứng dụng công nghệ nếu những rủi ro đó đã được quản trị một cách có trách nhiệm.

Ông Thắng cho rằng, nếu chỉ bảo vệ người đổi mới khi dự án đã hoàn thành và mang lại hiệu quả thì về thực chất đang bảo vệ kết quả thành công chứ chưa thực sự bảo vệ người dám đổi mới. Điều quan trọng hơn cần đánh giá là tại thời điểm đưa ra quyết định, quyết định đó có hợp lý hay không, có vì lợi ích chung hay không, có vụ lợi hay không, người quyết định đã nhận diện và quản trị rủi ro trong khả năng có thể hay chưa?

Rủi ro do công nghệ thì phải được miễn tất cả các trách nhiệm

Cùng mối quan tâm, đại biểu Nguyễn Lân Hiếu (đoàn Hà Nội) cho rằng, dự thảo đang quy định loại trừ trách nhiệm hình sự đối với người gặp rủi ro thiệt hại do ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo nhưng chưa rõ đối tượng là người gây thiệt hại hay người gặp thiệt hại.

Đại biểu Nguyễn Lân Hiếu. (Ảnh: Như Ý)

Ông Hiếu kiến nghị cần tách biệt ba cấp độ rủi ro. Nếu rủi ro do công nghệ thuần túy, phải miễn tất cả các trách nhiệm (hình sự, kỷ luật), bởi nếu làm công nghệ sai do bản chất công nghệ thì không thể xử lý. Nếu sai sót do thiếu trách nhiệm, kiến nghị xử lý bằng hình thức hành chính hoặc dân sự, thay vì hình sự hóa như trước đây. Với cố ý làm trái, theo ông Hiếu, chắc chắn phải xử lý nghiêm theo luật thông thường.

Thứ hai là cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox). Theo ông Hiếu, đây là việc rất quan trọng cho phép doanh nghiệp, viện nghiên cứu, cơ quan Nhà nước thử nghiệm một số sản phẩm, dịch vụ, mô hình kinh doanh mới mà pháp luật hiện hành chưa quy định hoặc còn cấm trong phạm vi giới hạn về thời gian, không gian, đối tượng.

Ông Hiếu cho rằng, nếu có cơ chế như vậy nhiều người mới dám làm, kiến nghị bổ sung một điều riêng về Sandbox quốc gia. Theo đó, nên cho phép doanh nghiệp, viện nghiên cứu, cơ quan Nhà nước đăng ký thử nghiệm sản phẩm, dịch vụ, mô hình chưa có trong luật điều chỉnh trong vòng từ 24 đến 36 tháng. Trong thời gian sandbox, không bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu tuân thủ đề án được phê duyệt và báo cáo định kỳ. Chính phủ ban hành danh mục lĩnh vực ưu tiên như: Y tế, AI, chip bán dẫn, y sinh học công nghệ.

Trong số những kiến nghị về chính sách tài chính, đáng chú ý, theo đại biểu đoàn Hà Nội, đối với các cá nhân làm việc trong dự án đổi mới sáng tạo trọng điểm quốc gia theo tinh thần Nghị quyết 57, cần xem xét miễn thuế thu nhập.

Ba dấu hiệu có thể kiểm chứng "vì lợi ích chung"

Đại biểu Dương Đức Hải (đoàn Hà Nội) cho rằng, nghị quyết sẽ tạo cơ chế xử lý đúng bản chất hành vi, đúng hậu quả, phân định rõ giữa tham nhũng, vụ lợi và sai phạm không có vụ lợi. Nghị quyết cũng có cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự tối đa 2 năm để khắc phục hậu quả là điểm rất tiến bộ, giúp Nhà nước thu hồi tài sản nhanh và nhiều hơn.

Đại biểu Dương Đức Hải. (Ảnh: Như Ý)

Đi sâu vào phân tích một số khái niệm, ông Hải cho rằng, “vì lợi ích chung" là tiêu chí then chốt. Toàn bộ cơ chế đặc thù của nghị quyết được mở ra hoặc khép lại từ cánh cửa này.

“Tình huống rất phổ biến ở các địa phương là quyết định ứng trước ngân sách, giao đất trước khi hoàn thành thủ tục để kịp tiến độ dự án hạ tầng trọng điểm. Dự án hoàn thành, dân được hưởng lợi nhưng trình tự sai và có một số doanh nghiệp được hưởng lợi gián tiếp. Vậy trường hợp này là vì lợi ích chung hay là có yếu tố cục bộ”, ông Hải đặt vấn đề, cho rằng, có nhiều cách hiểu.

Theo ông Hải, có thể xác định bằng ba dấu hiệu có thể kiểm chứng. Một là động cơ ban đầu của quyết định; hai là lợi ích chung có thực và đo đếm được; ba là người quyết định không thụ hưởng, không có quan hệ lợi ích với bên hưởng thụ.

Một vấn đề nữa đặt ra trong nghị quyết, theo đại biểu đoàn Hà Nội, là “đánh giá hiệu quả thời điểm ra quyết định hay theo kết quả cuối cùng”. Ông Hải cho rằng, đây là vấn đề quyết định việc “nghị quyết có thực sự bảo vệ người dám nghĩ, dám làm hay không”.

Dẫn chứng vấn đề này, ông Hải nêu, thực tiễn có những quyết định tại thời điểm ban hành là đúng đắn, đủ căn cứ, đã có tham vấn, nhưng sau đó, do thị trường đảo chiều, công nghệ bị thay thế, chính sách bị thay đổi dẫn đến thua lỗ...

“Tôi cho rằng, hướng xử lý là nên kết hợp bối cảnh thông tin, điều kiện tại thời điểm ban hành quyết định làm căn cứ chính để xem xét trách nhiệm; kết quả cuối cùng không dùng để quy kết trách nhiệm, mà dùng để xác định mức độ khắc phục hậu quả”, ông Hải nói, đồng thời đề xuất phải phân biệt rành mạch giữa sai và không may và người quyết định đúng quy trình, đúng thẩm quyền, có căn cứ tại thời điểm đó được bảo vệ nhưng vẫn có trách nhiệm khắc phục thiệt hại đến cùng.