Đại biểu Quốc hội kiến nghị tạo 'vùng an toàn pháp lý' bảo vệ người dám đổi mới sáng tạo

Các đại biểu Quốc hội Đoàn thành phố Hà Nội thảo luận tại Tổ, chiều 4-8. Ảnh: Như Ý

Chấp nhận rủi ro có kiểm soát trong khoa học, công nghệ

Thảo luận về dự thảo Nghị quyết của Quốc hội liên quan đến phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, đại biểu Quốc hội Huỳnh Quyết Thắng (Đoàn thành phố Hà Nội) cho rằng, điểm cốt lõi của Nghị quyết là phải xây dựng cơ chế pháp lý đủ mạnh để bảo vệ những nhà khoa học, chuyên gia và người dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới vì lợi ích chung. Nếu không có cơ chế bảo vệ con người thì rất khó khuyến khích đổi mới sáng tạo trong thực tiễn.

Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy, Trưởng đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hà Nội Trần Đức Thắng điều hành phiên thảo luận Tổ, chiều 4-8. Ảnh: Như Ý

Đại biểu Huỳnh Quyết Thắng nhấn mạnh, nguyên tắc "chấp nhận rủi ro có kiểm soát" cần trở thành tư tưởng xuyên suốt của Nghị quyết. Theo đại biểu, hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo có bản chất khác với quản lý hành chính thông thường; không có nghiên cứu khoa học hay công nghệ mới nào bảo đảm thành công tuyệt đối. Việc phát triển trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số, thử nghiệm mô hình quản trị mới hay đầu tư vào công nghệ chiến lược đều có thể phát sinh rủi ro, dù người thực hiện đã làm đúng quy trình, đúng trách nhiệm và trên cơ sở khoa học.

Theo đại biểu, việc xem xét trách nhiệm phải dựa trên bối cảnh tại thời điểm quyết định được đưa ra, bao gồm tính hợp lý của quyết định, mục tiêu vì lợi ích chung, cơ sở dữ liệu, cơ sở khoa học và khả năng nhận diện rủi ro khi quyết định, thay vì chỉ căn cứ vào kết quả xảy ra sau này.

Đại biểu Quốc hội Huỳnh Quyết Thắng (Đoàn thành phố Hà Nội) thảo luận tại Tổ, chiều 4-8. Ảnh: Như Ý

Từ đó, đại biểu đề nghị bổ sung vào Điều 6 quy định việc xem xét trách nhiệm đối với hoạt động ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải căn cứ vào thông tin, điều kiện thực tế, cơ sở khoa học và khả năng nhận diện rủi ro tại thời điểm người có thẩm quyền ra quyết định.

Theo đại biểu, nội dung quan trọng nhất của Nghị quyết là xây dựng cơ chế bảo vệ người trực tiếp thực hiện nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Vì vậy, Điều 6 cần được thiết kế theo hướng xác lập "vùng an toàn pháp lý" đối với người thực hiện hoạt động khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong trường hợp đã thực hiện đúng trách nhiệm nhưng vẫn phát sinh thiệt hại do rủi ro khách quan.

Phân định rõ các mức độ rủi ro trong hoạt động khoa học, công nghệ

Thảo luận dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, đại biểu Quốc hội Nguyễn Lân Hiếu (Đoàn thành phố Hà Nội) góp ý các nhóm vấn đề trọng tâm nhằm tạo hành lang pháp lý thuận lợi cho hoạt động nghiên cứu, đổi mới sáng tạo.

Đại biểu Quốc hội Nguyễn Lân Hiếu (Đoàn thành phố Hà Nội) thảo luận tại Tổ, chiều 4-8. Ảnh: Như Ý

Theo đại biểu Nguyễn Lân Hiếu, dự thảo Nghị quyết cần làm rõ hơn quy định về loại trừ trách nhiệm đối với rủi ro trong hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, đặc biệt là việc phân định trách nhiệm của người thực hiện khi xảy ra thiệt hại.

Đại biểu đề nghị phân loại thành ba cấp độ rủi ro. Thứ nhất là rủi ro khách quan do công nghệ, khi người thực hiện đã làm đúng quy trình nhưng vẫn xảy ra sai sót thì không nên bị xử lý kỷ luật hay truy cứu trách nhiệm hình sự. Thứ hai là sai sót do thiếu trách nhiệm, trường hợp này có thể xem xét xử lý hành chính hoặc kỷ luật theo quy định. Thứ ba là hành vi cố ý vi phạm, phải được xử lý nghiêm theo quy định của pháp luật.

Đại biểu Nguyễn Lân Hiếu cho rằng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với phát triển khoa học, công nghệ. Theo đó, cần cho phép doanh nghiệp, viện nghiên cứu và cơ quan nhà nước được thử nghiệm một số sản phẩm, dịch vụ, công nghệ hoặc mô hình kinh doanh mới trong trường hợp pháp luật chưa có quy định hoặc chưa điều chỉnh đầy đủ, với phạm vi, thời gian và đối tượng được kiểm soát.

Lấy ví dụ trong lĩnh vực y tế, đại biểu cho biết nếu bệnh viện muốn ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong khám, chữa bệnh thì rất cần có cơ chế thử nghiệm. Nếu chưa có hành lang pháp lý mà xảy ra sai sót, người thực hiện có thể phải đối mặt với trách nhiệm pháp lý, làm giảm động lực đổi mới.

Vì vậy, đại biểu kiến nghị bổ sung một điều riêng về sandbox quốc gia, cho phép doanh nghiệp, viện nghiên cứu và cơ quan nhà nước đăng ký thử nghiệm các sản phẩm, dịch vụ, mô hình mới chưa có quy định pháp luật điều chỉnh trong thời gian tối đa 36 tháng. Trong thời gian thử nghiệm, nếu đơn vị thực hiện đúng đề án đã được phê duyệt và thực hiện đầy đủ chế độ báo cáo định kỳ thì không bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Đại biểu cũng đề nghị giao Chính phủ ban hành danh mục các lĩnh vực ưu tiên áp dụng cơ chế sandbox như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học và các lĩnh vực công nghệ chiến lược khác. Theo đại biểu, nhiều quốc gia như Singapore đã triển khai hiệu quả cơ chế này, đặc biệt trong lĩnh vực khám, chữa bệnh từ xa và công nghệ y tế.

Đại biểu kiến nghị nâng tỷ lệ trích lập lên 30%, đặc biệt đối với doanh nghiệp công nghệ cao và doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo. Đồng thời, chi phí đầu tư cho nghiên cứu khoa học, công nghệ nếu phát sinh rủi ro cũng cần được tính là chi phí hợp lý khi xác định thuế, thậm chí được khấu trừ ở mức cao hơn để khuyến khích doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư cho đổi mới sáng tạo.

Bên cạnh đó, đại biểu cũng đề nghị nghiên cứu các cơ chế ưu đãi phù hợp đối với cá nhân tham gia thực hiện các dự án đổi mới sáng tạo trọng điểm quốc gia, qua đó tạo động lực thu hút và phát huy nguồn nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực khoa học, công nghệ.

Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Lan (Đoàn thành phố Hà Nội) thảo luận tại Tổ chiều 4-8. Ảnh: Như Ý

Thảo luận tại tổ Hà Nội về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Lan (Đoàn thành phố Hà Nội) cho rằng, cần hoàn thiện nguyên tắc xác định thiệt hại đối với tài sản sinh học, dữ liệu và vật liệu nghiên cứu khoa học.

Theo đại biểu, dự thảo hiện vẫn chủ yếu tiếp cận thiệt hại theo giá trị tài sản thông thường, trong khi thực tế nông nghiệp, giáo dục và khoa học công nghệ tồn tại nhiều loại tài sản đặc thù có giá trị gắn với thời gian tạo lập, chu kỳ sinh trưởng, công năng khoa học và khả năng phục hồi.

Đại biểu dẫn chứng, một cây giống đầu dòng, đàn giống hạt nhân, nguồn gen quý, chủng vi sinh vật, mẫu bệnh phẩm hay bộ dữ liệu nghiên cứu đều có thể mất nhiều năm để tạo lập. Nếu bị thiệt hại do quyết định hành chính trái pháp luật thì không chỉ mất giá trị vật chất mà còn mất thời gian, chi phí tái tạo, cơ hội nghiên cứu và kết quả khoa học.

Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung nguyên tắc xác định thiệt hại theo hướng phải xem xét đầy đủ chi phí tạo lập, chi phí tái tạo, thời gian phục hồi, chu kỳ nghiên cứu hoặc chu kỳ sinh trưởng, mức độ suy giảm công năng và phần thu nhập thực tế bị mất. Luật chỉ nên quy định nguyên tắc, còn Chính phủ hướng dẫn phương pháp định giá và cơ chế giám định chuyên ngành.