Xác định rõ triết lý: bảo vệ 'rủi ro hợp lý', không bảo vệ 'vi phạm có chủ ý'

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn dự phiên thảo luận tại Tổ 2

Tiếp tục Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, Quốc hội thảo luận tại Tổ về: dự án Luật Dầu khí (sửa đổi); dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước; dự án Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số. Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn tham dự phiên thảo luận tại Tổ 2, Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh.

Cần thiết kế chính sách theo ba tầng

Các ĐBQH TP. Hồ Chí Minh thống nhất việc ban hành Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số là cần thiết nhằm thể chế hóa các chủ trương của Đảng về khuyến khích đổi mới sáng tạo, bảo vệ người dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung. Đồng thời, nhiều ý kiến đề nghị tiếp tục hoàn thiện các quy định để bảo đảm tính khả thi, chặt chẽ và thuận lợi khi áp dụng trong thực tiễn.

ĐBQH Nguyễn Vũ Trung đánh giá dự thảo Nghị quyết "rất cần thiết và có tính đột phá", phù hợp với tinh thần thúc đẩy kinh tế tư nhân và chấp nhận rủi ro hợp lý trong khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo.

ĐBQH Nguyễn Vũ Trung phát biểu

Đánh giá cao việc dự thảo Nghị quyết đã xác định rõ triết lý: bảo vệ "rủi ro hợp lý", không bảo vệ "vi phạm có chủ ý", đại biểu cũng cho rằng, điểm đột phá quan trọng nhất không nên chỉ là "đã vi phạm nhưng vì lợi ích chung thì được khoan hồng" mà cần thiết kế thành ba tầng.

Cụ thể: Tầng 1 - rủi ro được chấp nhận: không phải chịu trách nhiệm hình sự nếu hành động trung thực, không vụ lợi, dựa trên thông tin hợp lý tại thời điểm quyết định và đã quản trị rủi ro cần thiết.

Tầng 2 – có vi phạm nhưng đáng được khoan hồng: ưu tiên dân sự, kinh tế, hành chính; hình sự là biện pháp cuối cùng.

Tầng 3 – lợi dụng chính sách: tham nhũng, tư lợi, thông đồng, gian dối, cố ý che giấu thông tin, tạo lợi ích nhóm... phải xử lý nghiêm.

"Dự thảo Nghị quyết hiện đã có tinh thần này tại Điều 3 nhưng chưa thiết kế thành một cấu trúc pháp lý thật rõ", đại biểu nhận định.

Các đại biểu tham gia phiên thảo luận tại Tổ 2

Tại khoản 2, Điều 4 quy định: “Vì lợi ích chung là vì lợi ích của quốc gia, dân tộc, cộng đồng, của ngành, lĩnh vực, địa phương, cơ quan, đơn vị, của doanh nghiệp...”. Đại biểu Nguyễn Vũ Trung cho rằng, đây là "điểm cần sửa" vì nếu “lợi ích của doanh nghiệp” cũng mặc nhiên là “lợi ích chung” thì gần như mọi quyết định kinh doanh đều có thể được lập luận là vì lợi ích chung.

Theo đại biểu, nên chỉnh sửa, bổ sung theo hướng: “Việc xác định vì lợi ích chung phải căn cứ vào thông tin, điều kiện, hoàn cảnh và khả năng nhận thức hợp lý tại thời điểm quyết định hoặc thực hiện hành vi, không chỉ căn cứ vào kết quả xảy ra sau đó".

Đề xuất bổ sung một Điều riêng về nguyên tắc đánh giá quyết định kinh doanh và đổi mới sáng tạo

Một vấn đề còn thiếu được đại biểu Nguyễn Vũ Trung lưu ý là: cơ chế đánh giá độc lập; đại biểu cho rằng, đây là khoảng trống lớn về tổ chức thực hiện. "Ai xác định những vấn đề: “vì lợi ích chung”? “hiệu quả kinh tế - xã hội”? “rủi ro công nghệ”? “khả năng khắc phục”? giá trị công nghệ? giá trị sở hữu trí tuệ? mức độ hợp lý của quyết định tại thời điểm thực hiện? Điều 13 hiện giao người đứng đầu cơ quan đánh giá hiệu quả và khả năng khắc phục. Tôi cho rằng như vậy chưa đủ, nhất là các vụ án hàng nghìn tỷ hoặc công nghệ rất phức tạp".

Từ phân tích trên, đại biểu đề nghị bổ sung cơ chế Hội đồng tư vấn chuyên môn độc lập, gồm chuyên gia kinh tế, tài chính, công nghệ, pháp luật và chuyên gia ngành liên quan.

Các đại biểu tham gia phiên thảo luận tại Tổ 2

"Kết luận của Hội đồng không thay thế quyết định của cơ quan tố tụng nhưng là nguồn căn cứ chuyên môn bắt buộc phải xem xét. Điều này vừa bảo vệ người đổi mới, vừa bảo vệ điều tra viên, kiểm sát viên và thẩm phán khi áp dụng chính sách mới", đại biểu Nguyễn Vũ Trung nhấn mạnh.

Cùng với đó, đại biểu Nguyễn Vũ Trung cũng đề xuất thêm một Điều riêng về nguyên tắc đánh giá quyết định kinh doanh và đổi mới sáng tạo.

Theo đó, không căn cứ riêng vào việc hoạt động đầu tư, kinh doanh, nghiên cứu, thử nghiệm, ứng dụng công nghệ không đạt mục tiêu dự kiến để xác định trách nhiệm của người ra quyết định. Việc đánh giá quyết định phải căn cứ vào thông tin, điều kiện, bối cảnh, yêu cầu thực tiễn và khả năng nhận thức hợp lý tại thời điểm quyết định. Người ra quyết định được xem xét loại trừ hoặc miễn trách nhiệm nếu đã hành động trung thực, không vụ lợi, vì lợi ích chung, trên cơ sở thông tin hợp lý và đã thực hiện biện pháp quản trị rủi ro phù hợp. Không áp dụng quy định này đối với hành vi tham nhũng, gian dối, cố ý che giấu thông tin trọng yếu, thông đồng hoặc lợi dụng chức vụ, quyền hạn để trục lợi.

Theo đại biểu Nguyễn Vũ Trung, đây có thể trở thành một trong những điều quan trọng nhất của toàn bộ Nghị quyết.

"Tấm khiên" cho đổi mới sáng tạo

ĐBQH Trương Minh Huy Vũ đánh giá cao việc dự thảo Nghị quyết không chỉ điều chỉnh lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo mà còn bao quát cả khu vực kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân.

ĐBQH Trương Minh Huy Vũ phát biểu

Theo đại biểu, Nghị quyết đóng vai trò như "tấm khiên" để bảo vệ hoạt động đổi mới sáng tạo, thúc đẩy thực hiện những cái mới, lĩnh vực mới và cần được nhìn nhận trong mối liên hệ với dự thảo Luật Phát triển đô thị, bởi nhiều cơ chế đổi mới trong dự luật này cũng cần có cơ chế bảo vệ tương ứng.

Đại biểu Trương Minh Huy Vũ đề nghị tiếp tục làm rõ các khái niệm còn mang tính định tính như: "mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội", "đã khắc phục toàn bộ"; bổ sung tiêu chí định lượng để thuận lợi khi áp dụng; nghiên cứu quy định linh hoạt hơn về thời hạn 3 năm đối với những dự án đặc thù; đồng thời làm rõ thẩm quyền đánh giá, xem xét thành lập các hội đồng chuyên môn hỗ trợ quá trình triển khai.

Về lâu dài, đại biểu đề xuất nghiên cứu ban hành một nghị quyết hoặc một đạo luật có phạm vi rộng hơn nhằm thể chế hóa đầy đủ chủ trương của Đảng về bảo vệ, khuyến khích người dám nghĩ, dám làm và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

ĐBQH Nguyễn Thị Thanh Mai phát biểu

ĐBQH Nguyễn Thị Thanh Mai đề nghị thống nhất cơ chế loại trừ trách nhiệm hình sự đối với cả đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và ứng dụng khoa học công nghệ. Việc dẫn chiếu riêng hoạt động ứng dụng khoa học, công nghệ sang Điều 25 Bộ luật Hình sự là không cần thiết và có thể dẫn đến tranh cãi trong quá trình áp dụng, bởi trên thực tế ba hoạt động này luôn đan xen với nhau. Đại biểu cũng đề nghị thay cụm từ "biện pháp phòng ngừa" bằng "biện pháp quản trị rủi ro" để thống nhất với dự thảo Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

ĐBQH Trần Anh Tuấn đề nghị điều chỉnh một số thuật ngữ như: thay "cải thiện hạ tầng kỹ thuật" bằng "cải thiện kết cấu hạ tầng"; rà soát quy định về "quyền sở hữu trí tuệ" và "quyền, lợi ích hợp pháp" để tránh trùng lặp khái niệm.

ĐBQH Trần Anh Tuấn phát biểu

Đối với Điều 5, đại biểu Trần Anh Tuấn đề nghị làm rõ tiêu chí "đã hoàn thành" đối với dự án đầu tư, bởi nếu gắn với việc hoàn tất thanh quyết toán thì nhiều trường hợp sẽ khó đáp ứng điều kiện để được áp dụng chính sách. Đại biểu cũng đề nghị khi xem xét điều kiện "không gây thất thoát, lãng phí tài sản" cần cân đối giữa mức độ thất thoát và hiệu quả kinh tế - xã hội mà dự án mang lại, đồng thời bổ sung việc xem xét lợi ích đối với đơn vị, địa phương bên cạnh lợi ích của đất nước.

ĐBQH Phạm Khánh Phong Lan phát biểu

ĐBQH Phạm Khánh Phong Lan lưu ý cần phân biệt rõ giữa yếu tố chủ quan và khách quan trong quá trình xem xét trách nhiệm. Theo đại biểu, nếu quy định không đủ chặt chẽ có thể dẫn đến hai cách hiểu trái ngược trong xã hội: một mặt khuyến khích người dám làm vì lợi ích chung, mặt khác có thể tạo tâm lý cho rằng làm sai rồi vẫn có cơ chế được bảo vệ.

Đại biểu cũng đề nghị làm rõ tiêu chí xác định hành vi không tham nhũng cũng như thẩm quyền của cơ quan có trách nhiệm trong việc xem xét, quyết định áp dụng cơ chế của Nghị quyết. Các quy định cần đủ rõ để vừa bảo đảm tính răn đe đối với hành vi cố ý vi phạm, vừa bảo vệ những trường hợp rủi ro khách quan ngoài ý muốn.