Phân cấp mà không đi kèm năng lực, trách nhiệm giải trình rõ ràng sẽ dẫn đến tình trạng 'ký xong để đó'

Tại phiên họp thứ 5 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, ngày 28.8, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã nghe Tờ trình tóm tắt và Báo cáo thẩm tra về dự án Luật Thỏa thuận quốc tế (sửa đổi) và cho ý kiến về dự án Luật Thỏa thuận quốc tế (sửa đổi).

Phân cấp phải đi kèm năng lực, trách nhiệm giải trình rõ ràng

Cho ý kiến tại phiên họp, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đề nghị tên luật là Luật Thỏa thuận quốc tế (sửa đổi), bởi việc sửa đổi lần này nhằm thích ứng với mô hình chính quyền địa phương hai cấp, đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế sâu rộng.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cho ý kiến tại phiên họp

Về phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đồng ý với đề xuất của Bộ Ngoại giao là mở rộng có kiểm soát và lựa chọn hợp lý.

Theo Chủ tịch Quốc hội, điều này phản ánh đúng thực tiễn khi các khu kinh tế, khu công nghiệp và đặc khu ngày càng có nhu cầu hợp tác quốc tế trực tiếp (ví dụ như thu hút đầu tư, chuyển giao công nghệ, hợp tác chuyên ngành).

Bên cạnh đó, các xã biên giới cũng cần linh hoạt trong hợp tác biên giới. Tuy nhiên, Chủ tịch Quốc hội lưu ý, một là, việc mở rộng chủ thể dễ dẫn đến phân tán, thiếu kiểm soát, thống nhất về đối ngoại, thì sau này nghị định của Chính phủ phải quy định cho chặt chẽ. 

Hai là, Ủy ban nhân dân xã biên giới có năng lực chuyên môn và nguồn lực còn hạn chế. Nếu không quy định rõ lĩnh vực được phép ký hoặc quy trình phê duyệt thì dễ phát sinh rủi ro pháp lý hoặc về chính trị.

Ba là, cần làm rõ ranh giới giữa thỏa thuận quốc tế, không làm phát sinh quyền, nghĩa vụ quốc tế của Nhà nước với Điều ước quốc tế để tránh sự chồng chéo với Luật Điều ước quốc tế đã được Quốc hội thông qua vào năm 2025.

Trên cơ sở đó, Chủ tịch Quốc hội đề nghị, đối với quy định danh mục lĩnh vực được phép ký cho từng nhóm chủ thể mới, yêu cầu là phải lấy ý kiến Bộ Ngoại giao đối với các thỏa thuận có yếu tố nhạy cảm, xây dựng cơ chế phê duyệt theo nhóm, hoặc ủy quyền có điều kiện để vừa linh hoạt, vừa kiểm soát rủi ro.

Về đơn giản hóa thủ tục phân cấp, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cho rằng, đây là “hướng đúng” nhưng cần gắn với trách nhiệm.

Dự thảo rút gọn quy trình bổ sung thủ tục rút gọn trong một số trường hợp đặc thù, tăng tính chủ động của cơ quan đề xuất.

Đồng thời đẩy mạnh phân cấp gắn với kiểm soát rủi ro; bổ sung quy định ký kết Thỏa thuận quốc tế nhân danh nhiều cơ quan, tổ chức, hoàn thiện hồ sơ lấy ý kiến.

Đây là điểm đáp ứng việc tinh gọn, hiệu quả của cải cách hành chính và Nghị quyết 18 của Trung ương. Việc phân cấp hợp lý sẽ giúp các bộ, ngành, địa phương chủ động hơn trong hợp tác quốc tế.

Tuy nhiên, Chủ tịch Quốc hội cũng chỉ rõ, thách thức là phân cấp mà không đi kèm năng lực, trách nhiệm giải trình rõ ràng sẽ dẫn đến tình trạng “ký xong để đó” hoặc ký các thỏa thuận chất lượng thấp.

“Do đó, tôi đề nghị phải quy định rõ trách nhiệm cơ quan chủ trì thực hiện, báo cáo định kỳ, đánh giá kết quả. Cần có cơ chế thu hồi hoặc chấm dứt thỏa thuận nếu không thực hiện hoặc gây rủi ro. Tăng cường vai trò kiểm tra, giám sát của Bộ Ngoại giao đối với các thỏa thuận phân cấp”, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đề nghị.

Tạo điều kiện cho hoạt động đối ngoại linh hoạt hơn

Về nâng cao hiệu quả thực hiện và chuyển đổi số, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh, đây là điểm cần ưu tiên thực chất, chuyển đổi số cần rất thực chất đối với các thỏa thuận quốc tế. Cơ sở dữ liệu sẽ giúp minh bạch, tránh trùng lặp và hỗ trợ công tác đối ngoại tổng thể.

“Tôi cũng đề nghị luật hóa trách nhiệm xây dựng, vận hành và cập nhật cơ sở dữ liệu; quy định thời gian công bố thỏa thuận quốc tế trên Cổng thông tin điện tử; có cơ chế đánh giá định kỳ hiệu quả thực hiện thỏa thuận quốc tế và báo cáo Quốc hội, Chính phủ về các thỏa thuận quan trọng.

Dự thảo lần này thích ứng với thực tiễn tổ chức bộ máy, yêu cầu hội nhập, vừa mở rộng không gian hợp tác quốc tế cho các chủ thể mới, vừa siết chặt quản lý tập trung. Nếu được ban hành tốt thì Luật sẽ tháo gỡ điểm nghẽn của Luật năm 2020, tạo điều kiện cho hoạt động đối ngoại linh hoạt hơn”, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Phiên họp thứ 5 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội

Tuy nhiên, Chủ tịch Quốc hội cũng nhấn mạnh các rủi ro như: mở rộng chủ thể mà thiếu cơ chế kiểm soát rủi ro thì nguy cơ phân tán đối ngoại; phân cấp thủ tục mà năng lực thực thi chưa đồng đều thì thỏa thuận kém chất lượng hoặc không thực hiện được; chuyển đổi số cơ sở dữ liệu mà không được đầu tư thực chất thì sẽ dừng lại ở mức độ hình thức.

Vì vậy, mở rộng kiểm soát là giải pháp phù hợp. Chính phủ sẽ quy định rõ danh mục lĩnh vực, điều kiện cho từng chủ thể mới, gắn phân cấp với trách nhiệm giải trình, cơ chế chế tài rõ ràng; ưu tiên xây dựng cơ sở dữ liệu thỏa thuận quốc tế liên thông, công khai và có giải pháp giá trị pháp lý.

Ngoài ra, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cũng cho rằng, dự thảo luật cần đồng bộ chặt chẽ với Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Điều ước quốc tế năm 2025 và các quy định về chính quyền địa phương hai cấp; bổ sung quy định về đánh giá tác động, theo dõi hiệu quả thực hiện thỏa thuận quốc tế như một nghĩa vụ bắt buộc.

"Luật Thỏa thuận quốc tế không chỉ là công cụ kỹ thuật về thủ tục ký kết, mà là công cụ quản lý hoạt động đối ngoại ở cấp độ "mềm", nơi các cam kết quốc tế không mang tính ràng buộc cao nhưng ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín, hiệu quả hợp tác của Việt Nam. Cần đảm bảo cân bằng giữa sự linh hoạt và tính kiểm soát, đây sẽ là yếu tố quyết định chất lượng của đạo luật này”, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.