Phân cấp quản lý kiến trúc phải đi đôi với năng lực thực thi

Bí thư Tỉnh ủy, Trưởng Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa Lê Đức Thái điều hành thảo luận Tổ 3. Ảnh: Lâm Hiển

Không phân cấp cứng khi cấp cơ sở chưa đủ năng lực

ĐBQH Triệu Thế Hùng (Thanh Hóa) bày tỏ tán thành với sự cần thiết sửa đổi Luật Kiến trúc, đồng thời cơ bản thống nhất với các nội dung trong Tờ trình và Báo cáo thẩm tra. Đại biểu đề nghị dự thảo Luật tiếp tục làm rõ các vấn đề liên quan đến phân cấp, phân quyền; bảo tồn yếu tố gốc của di tích, công trình văn hóa; điều khoản chuyển tiếp và sự thống nhất giữa các luật có liên quan.

Theo đại biểu, phân cấp, phân quyền trong quản lý kiến trúc phải đi đôi với năng lực thực thi của cơ quan và đội ngũ cán bộ được giao nhiệm vụ. Trước đây, ở cấp huyện có các cơ quan chuyên môn về hạ tầng, xây dựng và các ban quản lý dự án thực hiện nhiệm vụ liên quan đến những công trình lớn, công trình có yêu cầu cao về thiết kế. Trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp, khi một số nhiệm vụ được phân cấp xuống cấp xã, cần đánh giá đầy đủ năng lực thực thi, nhất là trình độ chuyên môn chuyên sâu của đội ngũ cán bộ ở cơ sở.

ĐBQH Triệu Thế Hùng (Thanh Hóa) phát biểu thảo luận. Ảnh: Lâm Hiển

Đại biểu cho rằng, nếu phân cấp xuống cấp xã nhưng không bảo đảm nhân lực, trình độ chuyên môn và điều kiện tổ chức thực hiện thì có thể phát sinh khó khăn, đặc biệt đối với những công trình lớn, công trình có thiết kế quan trọng hoặc yêu cầu kỹ thuật phức tạp.

Vì vậy, dự thảo Luật không nên quy định quá cứng nội dung nào thuộc thẩm quyền của cấp tỉnh, nội dung nào bắt buộc giao cho cấp xã. Thay vào đó, nên giao cấp tỉnh căn cứ điều kiện thực tế, đặc điểm của địa phương và năng lực thực thi của từng xã, phường để quyết định việc phân cấp phù hợp.

Theo đại biểu Triệu Thế Hùng, cách quy định này vừa bảo đảm quyền chủ động của địa phương, vừa hạn chế tình trạng phân cấp hình thức, giao nhiệm vụ cho cấp cơ sở nhưng không kèm theo đầy đủ nhân lực, chuyên môn và điều kiện thực hiện.

Các ĐBQH tỉnh Thanh Hóa tham dự thảo luận tổ. Ảnh: Lâm Hiển

Bên cạnh vấn đề phân cấp, đại biểu đặc biệt quan tâm đến việc bảo vệ cảnh quan và các yếu tố gốc trong quá trình sửa chữa, tu bổ, tôn tạo, phục dựng di tích, công trình văn hóa. Thực tế thời gian qua cho thấy, một số công trình sau khi được sửa chữa, tu bổ hoặc phục dựng đã không còn giữ được những yếu tố gốc. Một trong những nguyên nhân là quá trình thiết kế, thẩm định còn thiếu sự liên thông, phối hợp chặt chẽ với cơ quan quản lý văn hóa; đồng thời chưa tham vấn đầy đủ ý kiến của cộng đồng dân cư nơi có di tích, công trình.

Có những công trình sau khi hoàn thành không còn thể hiện đúng đặc trưng kiến trúc, văn hóa vốn có, khiến người dân không nhận ra di tích gắn bó với cộng đồng của mình. Đại biểu cho rằng, đây là thực trạng cần được khắc phục trong lần sửa đổi Luật này.

Do đó, đại biểu Triệu Thế Hùng đề nghị xác lập các tiêu chí, tiêu chuẩn và cơ chế kiểm soát đối với việc sửa chữa, tu bổ, tôn tạo, phục dựng di tích, công trình văn hóa. Những nội dung cụ thể có thể được quy định tại văn bản hướng dẫn thi hành, nhưng Luật phải đặt ra nguyên tắc và yêu cầu quản lý rõ ràng, làm cơ sở kiểm soát quá trình thiết kế, thẩm định và triển khai thực hiện.

Đồng thời, cần tiếp tục rà soát kỹ các điều khoản chuyển tiếp, bảo đảm sự thống nhất giữa Luật Kiến trúc với Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn, Luật Di sản văn hóa, đặc biệt là Luật Xây dựng; tránh trùng lặp về yêu cầu thiết kế, chồng chéo về trình tự, thủ tục và thẩm quyền cấp các loại giấy phép, chứng nhận.

ĐBQH Phạm Thế Anh (Thanh Hóa) phát biểu thảo luận tổ. Ảnh: Lâm Hiển

Cùng quan tâm đến việc bảo vệ các công trình kiến trúc có giá trị, ĐBQH Phạm Thế Anh (Thanh Hóa) nhận thấy tiêu chí nhận diện, đánh giá và phân loại loại hình công trình này vẫn mang tính định tính, chưa được giải quyết rõ ràng ở cấp luật.

Đại biểu dẫn Báo cáo tổng kết thi hành Luật Kiến trúc cho thấy, việc lập danh mục công trình kiến trúc có giá trị tại các địa phương còn lúng túng, thiếu đồng bộ, chủ yếu do thiếu tiêu chí định lượng và nguyên tắc phân loại cụ thể. Trong số 26 địa phương có báo cáo chi tiết, mới có khoảng 1.097 trong tổng số 2.915 công trình được lập hồ sơ và chính thức phê duyệt vào danh mục.

Trong khi đó, dự thảo Luật vẫn giao toàn bộ tiêu chí đánh giá, phân loại cho Chính phủ quy định mà chưa xác định các tiêu chí khung tối thiểu ngay trong Luật. Đại biểu Phạm Thế Anh đề nghị bổ sung tại Điều 13 các nguyên tắc kết hợp giữa tiêu chí định tính và tiêu chí có thể lượng hóa, như giá trị lịch sử, văn hóa, nghệ thuật; tính tiêu biểu cho một giai đoạn hoặc phong cách kiến trúc; mốc niên đại tối thiểu và những yếu tố cần thiết khác. Trên cơ sở nguyên tắc được luật hóa, Chính phủ sẽ quy định chi tiết khung điểm và mức đánh giá cụ thể.

Hoàn thiện cơ chế tuyển chọn và nâng cao trách nhiệm hành nghề

Góp ý về cơ chế lựa chọn phương án kiến trúc, đại biểu Phạm Thế Anh cho rằng, dự thảo Luật chưa phân định rõ giữa “tuyển chọn kiến trúc” với cơ chế chỉ định thầu theo quy định của pháp luật về đấu thầu.

Dự thảo lần đầu đưa khái niệm “tuyển chọn kiến trúc” thành một cơ chế song song, độc lập với “thi tuyển kiến trúc”. Tuy nhiên, đây là khái niệm mới và chưa có cơ chế tương ứng trong pháp luật về đấu thầu.

Quang cảnh thảo luận tại Tổ 3. Ảnh: Lâm Hiển

Theo đại biểu, trong trường hợp chủ đầu tư áp dụng hình thức tuyển chọn kiến trúc, tổ chức hoặc cá nhân có phương án được lựa chọn có thể không được chỉ định thầu thực hiện bước thiết kế tiếp theo mà phải tiếp tục tham gia một quy trình đấu thầu khác. Điều này có thể làm giảm ý nghĩa thực tiễn của cơ chế tuyển chọn kiến trúc được bổ sung trong dự thảo Luật.

Đại biểu đề nghị bổ sung tại khoản 8 Điều 17 nguyên tắc theo hướng tác giả phương án trúng tuyển thông qua thi tuyển hoặc được lựa chọn thông qua tuyển chọn kiến trúc đều được xem xét chỉ định thầu thực hiện bước tiếp theo theo quy định của pháp luật về đấu thầu.

Đại biểu Phạm Thế Anh cũng đề nghị hoàn thiện hồ sơ dự án Luật đối với nội dung sửa đổi Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn. Theo đó, Điều 4 của dự thảo Luật dự kiến sửa đổi khoản 4 Điều 40 Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn, rút ngắn thời gian thẩm định quy hoạch từ không quá 30 ngày xuống không quá 20 ngày.

Tuy nhiên, bản so sánh mới chỉ trình bày các nội dung sửa đổi, bổ sung của Luật Kiến trúc, chưa có nội dung so sánh và thuyết minh lý do sửa đổi quy định của Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn.

Các ĐBQH tỉnh Thanh Hóa tham dự thảo luận Tổ 3. Ảnh: Lâm Hiển

Đại biểu đề nghị bổ sung một mục riêng, làm rõ quy định hiện hành, nội dung dự kiến sửa đổi, lý do và cơ sở thực tiễn của việc rút ngắn thời gian thẩm định, qua đó bảo đảm tính đầy đủ, minh bạch của hồ sơ dự án Luật có phạm vi sửa đổi liên quan đến nhiều luật.

Một nội dung khác được đại biểu Phạm Thế Anh đề cập là quản lý kiến trúc nội thất và không gian bên trong công trình. Đại biểu nhận thấy Luật Kiến trúc hiện hành và dự thảo Luật sửa đổi chủ yếu tập trung điều chỉnh kiến trúc bên ngoài như hình thức mặt đứng, không gian đô thị và cảnh quan.

Thiết kế nội thất mới chỉ được liệt kê là một nội dung của hoạt động hành nghề kiến trúc, nhưng chưa có yêu cầu quản lý chất lượng tương ứng. Vì vậy, đại biểu đề nghị nghiên cứu bổ sung tại Điều 12 hoặc Điều 19 một số nguyên tắc khung tối thiểu đối với thiết kế nội thất công trình công cộng và công trình kiến trúc có giá trị.

Theo đó, thiết kế nội thất cần bảo đảm hài hòa, thống nhất với phong cách kiến trúc tổng thể của công trình cũng như không gian, cảnh quan xung quanh; đồng thời được xem xét như một tiêu chí trong quá trình thẩm định, phê duyệt thiết kế xây dựng.

ĐBQH Trịnh Ngọc Phương (Tây Ninh) phát biểu thảo luận Tổ 3. Ảnh: Lâm Hiển

Từ thực tiễn hoạt động hành nghề, ĐBQH Trịnh Ngọc Phương (Tây Ninh) đề nghị làm rõ quy định về chi phí thiết kế của nhà thầu nước ngoài. Đại biểu cho biết, nhiều dự án lớn khi lựa chọn tư vấn nước ngoài thường xác định giá theo thông lệ hoặc định mức nước ngoài, dẫn đến mức giá cao hơn nhiều so với định mức trong nước. Tuy nhiên, sau khi trúng thầu, có trường hợp nhà thầu nước ngoài thuê lại kiến trúc sư Việt Nam thực hiện công việc với mức giá thấp.

Theo đại biểu, sản phẩm cuối cùng do người Việt Nam trực tiếp thực hiện nhưng phần lớn giá trị hợp đồng lại được trả cho đơn vị nước ngoài. Thực trạng này ảnh hưởng đến khả năng sáng tạo và cơ hội phát triển của đội ngũ kiến trúc sư trong nước, trong đó có những người đã được đào tạo ở nước ngoài trở về.

Đại biểu Trịnh Ngọc Phương đề nghị, trong Luật hoặc văn bản hướng dẫn cần quy định rõ tỷ lệ tối thiểu khối lượng công việc mà đơn vị trúng thầu phải trực tiếp thực hiện. Hồ sơ dự thầu cũng phải thể hiện cụ thể tỷ lệ đóng góp của kiến trúc sư Việt Nam, bảo đảm giá trị được hưởng tương xứng với chất xám và công sức thực tế.

Cùng với đó, cần bổ sung nguyên tắc bảo đảm quyền tác giả cho người trực tiếp sáng tạo, quy định rõ trách nhiệm ghi nhận tác giả và đồng tác giả thiết kế. Luật cũng cần xác định cụ thể trách nhiệm pháp lý của kiến trúc sư chủ trì, có chế tài xử lý nghiêm tình trạng cho mượn danh nghĩa hoặc cho mượn chức danh chủ trì khi người đứng tên không thực tế tham gia công trình.

Các ĐBQH tỉnh Tây Ninh tham dự thảo luận Tổ 3. Ảnh: Lâm Hiển

Đại biểu Trịnh Ngọc Phương đồng thời đề xuất nghiên cứu mô hình “Đoàn Kiến trúc sư” với vai trò là một thiết chế tự quản nghề nghiệp dưới sự giám sát của Nhà nước. Theo đề xuất, Hội Kiến trúc sư tiếp tục thực hiện vai trò sáng tạo, nghiên cứu, phản biện và giao lưu nghề nghiệp; còn Đoàn Kiến trúc sư có chức năng đăng ký hành nghề, quản lý hồ sơ năng lực, theo dõi quá trình phát triển nghề nghiệp, giám sát đạo đức và phối hợp thanh tra, xử lý vi phạm.

Mô hình này hướng đến cơ chế quản lý ba tầng: Nhà nước quản lý bằng pháp luật; Đoàn Kiến trúc sư quản lý bằng chuẩn mực và kỷ luật nghề nghiệp; mỗi kiến trúc sư chịu trách nhiệm bằng năng lực, uy tín và sản phẩm của mình.

Các ý kiến tại phiên thảo luận cho thấy, việc sửa đổi Luật Kiến trúc không chỉ nhằm tháo gỡ những vướng mắc về thủ tục, phân cấp và hành nghề, mà còn phải tạo lập cơ chế quản lý phù hợp với năng lực thực tế, bảo vệ giá trị lịch sử, văn hóa của các công trình và đề cao trách nhiệm của từng chủ thể tham gia hoạt động kiến trúc.