Phấn đấu trở thành trung tâm kết nối tri thức, nâng tầm trí tuệ Việt Nam

Bước vào kỷ nguyên mới, yêu cầu phát triển nhanh và bền vững của đất nước đặt ra những thách thức chưa từng có. Bộ Chính trị đã ban hành những quyết sách chiến lược quan trọng như Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo; Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cảnh báo: “Tụt hậu là nguy cơ bao trùm, đe dọa vận mệnh và tương lai dân tộc. Tụt hậu về trình độ phát triển bắt nguồn từ tụt hậu về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, về hàm lượng tri thức trong sản xuất, dịch vụ và quản trị quốc gia”.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu tại Lễ kỷ niệm 120 năm Ngày truyền thống Đại học Quốc gia Hà Nội. Ảnh: TTXVN

Trong bối cảnh đó, ĐHQGHN được giao sứ mệnh trở thành đại học tinh hoa, với mục tiêu đến năm 2030 nằm trong nhóm 100 đại học hàng đầu châu Á, đến năm 2035 thuộc nhóm 300 đại học hàng đầu thế giới, trong đó một số ngành mũi nhọn sẽ đứng vào nhóm 100 toàn cầu.

Sứ mệnh trở thành trung tâm kết nối tri thức với phát triển

ĐHQGHN phải thành trung tâm kết nối tri thức với phát triển xuất phát từ thực tiễn có một khoảng cách đáng kể giữa nghiên cứu khoa học trong nhà trường và nhu cầu ứng dụng thực tiễn của xã hội. Hiện nay, Việt Nam chi cho nghiên cứu và phát triển (R&D) khoảng 0,4% GDP, thấp hơn so với các nước trong khu vực. Công bố khoa học quốc tế trên đầu người của Việt Nam vẫn còn hạn chế, chỉ trung bình 1,24 bằng sáng chế mỗi triệu dân. Nhiều kết quả nghiên cứu tại các trường đại học chưa được chuyển giao và ứng dụng vào thực tiễn sản xuất, kinh doanh, dẫn đến lãng phí nguồn lực trí tuệ quý giá.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và các đại biểu tham quan triển lãm về dòng chảy lịch sử 120 năm truyền thống Đại học Quốc gia Hà Nội. Ảnh: vnu.edu.vn

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, những đại học hàng đầu thế giới đều gắn kết chặt chẽ với hệ sinh thái phát triển xung quanh. Đại học Stanford và MIT không chỉ đào tạo nhân tài mà còn là “trái tim” của thung lũng Silicon và khu công nghệ cao Route 128. Đại học Cambridge với công viên khoa học Cambridge Cluster đã tạo ra hàng nghìn doanh nghiệp công nghệ, đóng góp hàng chục tỷ bảng Anh mỗi năm vào nền kinh tế Anh. Nhận thức được điều này, nhiều quốc gia đang chuyển từ mô hình đại học truyền thống-nơi tri thức được sản xuất và truyền đạt khép kín-sang mô hình đại học đổi mới sáng tạo, trong đó việc kết nối và chuyển giao tri thức trở thành một sứ mệnh cốt lõi, ngang hàng với đào tạo và nghiên cứu.

ĐHQGHN với vị thế là trường đại học hàng đầu Việt Nam, có trách nhiệm tiên phong trong việc thu hẹp khoảng cách giữa học thuật hàn lâm và thực tiễn, giữa nghiên cứu khoa học và ứng dụng công nghệ, giữa đào tạo nhân lực và nhu cầu thị trường lao động. Việc trở thành trung tâm kết nối không chỉ là yêu cầu từ bên ngoài mà còn là điều kiện tất yếu để ĐHQGHN tự khẳng định chất lượng và uy tín của mình theo tiêu chuẩn quốc tế.

Từ “túi khôn” quốc gia đến luận cứ quyết sách chiến lược

Người lãnh đạo cao nhất Đảng và Nhà nước định hướng ĐHQGHN phải trở thành “túi khôn” để Nhà nước tìm đến khi cần luận cứ khoa học cho những quyết sách chiến lược. Đây là một vai trò đặc thù và quan trọng, đòi hỏi ĐHQGHN không chỉ sản xuất tri thức hàn lâm mà còn phải có khả năng tổng hợp, phân tích và tư vấn chính sách ở tầm vóc quốc gia.

Theo đó, trường cần xây dựng các chương trình nghiên cứu chiến lược, tư vấn chính sách cấp quốc gia và nhận đặt hàng lớn từ các bộ, ngành. Khi Nhà nước cần những luận cứ khoa học cho các quyết sách lớn về kinh tế, xã hội, an ninh, quốc phòng hay đối ngoại, ĐHQGHN phải là địa chỉ tin cậy đầu tiên. ĐHQGHN cần đi tiên phong trong thực hiện các nghị quyết chiến lược của Đảng, trở thành nơi hội tụ trí tuệ quốc gia để nghiên cứu, làm chủ và phát triển các công nghệ nền tảng.

Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang diễn ra mạnh mẽ, những lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ lượng tử, công nghệ sinh học, năng lượng mới và dữ liệu lớn đang trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia. ĐHQGHN đã thành lập Viện Bán dẫn và Vật liệu tiên tiến, Viện Nghiên cứu ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong phát triển bền vững, Viện Công nghệ lượng tử-những đơn vị nghiên cứu trực tiếp phục vụ công nghệ nền tảng quốc gia. Tuy nhiên, để thực sự trở thành “túi khôn” quốc gia, ĐHQGHN cần cơ chế đặc thù cho phép được chủ động đề xuất với Chính phủ những cơ chế đột phá, tháo gỡ các điểm nghẽn về thể chế, quản trị, tài chính, nhân lực, tự chủ đại học và đầu tư cho khoa học cơ bản.

Chuyển giao công nghệ và ươm tạo doanh nghiệp khoa học, công nghệ

ĐHQGHN phải trở thành “địa chỉ doanh nghiệp tìm đến để cùng phát triển công nghệ, nhân lực và mô hình kinh doanh mới”. Điều này đòi hỏi một sự chuyển đổi sâu sắc trong cách thức trường đại học hợp tác với doanh nghiệp: Từ mối quan hệ đơn thuần là cung-cầu lao động sang đối tác chiến lược trong nghiên cứu, phát triển và đổi mới sáng tạo. Thực tiễn cho thấy, khi trường đại học và doanh nghiệp hợp tác chặt chẽ, kết quả nghiên cứu được chuyển giao nhanh hơn, sinh viên được tiếp cận thực tiễn sớm hơn và doanh nghiệp có nguồn công nghệ lõi để nâng cao năng lực cạnh tranh.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng đoàn lãnh đạo cấp cao tham quan triển lãm các thành tựu khoa học công nghệ tại Đại học Quốc gia Hà Nội. Ảnh: vnu.edu.vn

ĐHQGHN đã thành lập Trung tâm Chuyển giao tri thức và Hỗ trợ khởi nghiệp trực thuộc Công viên Công nghệ cao và Đổi mới sáng tạo, với nhiệm vụ thúc đẩy hoạt động nghiên cứu khoa học và chuyển giao kết quả nghiên cứu vào thực tiễn. Giai đoạn 2016-2020, ĐHQGHN đã xác định hoạt động nghiên cứu khoa học và chuyển giao là một trong những nhiệm vụ trọng tâm, kết hợp giữa nghiên cứu hàn lâm và nghiên cứu ứng dụng định hướng đổi mới sáng tạo trong hệ sinh thái khởi nghiệp quốc gia. Các phòng thí nghiệm cần được khuyến khích và hỗ trợ để hình thành doanh nghiệp khoa học, công nghệ ngay từ ý tưởng (spin-off) với sự hậu thuẫn về chính sách và vốn. Ngoài ra, việc tích hợp chương trình thực hành doanh nghiệp vào chương trình đào tạo sẽ giúp sinh viên và giảng viên cập nhật nhu cầu thị trường, trở thành cầu nối giữa tri thức học thuật và ứng dụng thực tiễn. Mặt khác, cần khuyến khích thành lập quỹ tài trợ nghiên cứu từ doanh nghiệp, cơ chế chia sẻ lợi nhuận từ phát minh, và thưởng sáng chế. Mô hình hợp tác “3 bên” giữa nhà trường-viện nghiên cứu-doanh nghiệp cần được đẩy mạnh, tạo điều kiện cho các dự án nghiên cứu ứng dụng được triển khai thực tế, mang lại giá trị kinh tế-xã hội thiết thực.

Điều kiện cần cho những đột phá

Để hiện thực hóa vai trò trung tâm kết nối tri thức với phát triển, ĐHQGHN cần những đột phá mạnh mẽ cả từ phía nhà trường lẫn từ phía Nhà nước. Về phía ĐHQGHN, cần có triết lý giáo dục hiện đại, quản trị tiên tiến và môi trường học thuật khai phóng. Theo đó, ĐHQGHN phải có lộ trình cụ thể, phân giao mục tiêu, nhiệm vụ cho từng thành viên, từng đơn vị, nhóm nghiên cứu, định hướng quản lý theo kết quả. Mọi chương trình, đề tài, dự án phải được giao rõ trách nhiệm và đánh giá bằng kết quả thực tiễn, bảo đảm tính công khai, minh bạch về tiến độ, kinh phí và hiệu quả nghiên cứu.

Về phía Nhà nước, cần đầu tư chiến lược cho ĐHQGHN với cơ chế tài chính đặc thù, nguồn lực đủ mạnh và chính sách vượt trội. Cụ thể, cần nâng ngân sách đầu tư cho các đại học trọng điểm lên mức tương xứng, cho phép trường ký kết các hợp đồng quốc tế, phát hành học bổng nước ngoài, tuyển dụng nhân sự theo định mức riêng. Cơ chế đặc thù cũng cần bao gồm việc thành lập các quỹ tài năng, quỹ tài trợ giáo dục, tạo điều kiện cho cựu sinh viên và doanh nghiệp đóng góp cho các chương trình nghiên cứu và học bổng. Đầu tư cho đại học tinh hoa phải được coi là đầu tư chiến lược quốc gia, không chỉ dàn trải mà tập trung nguồn lực cho những lĩnh vực có tính đột phá cao.

Bên cạnh đó, việc thu hút nhân tài chất lượng cao là yếu tố quyết định. Cần có chính sách đãi ngộ đặc biệt cho đội ngũ ưu tú, đẩy mạnh hợp tác với chuyên gia quốc tế và kiều bào, đồng thời xây dựng mạng lưới chuyên gia toàn cầu. Môi trường học thuật cần tự do hơn, khuyến khích tranh luận khoa học, xây dựng văn hóa nghiên cứu tích cực và cởi mở đón nhận thất bại để đổi mới. Tăng cường hội nhập quốc tế, ký kết với các mạng lưới đại học hàng đầu và mở rộng các chương trình trao đổi học thuật cũng là điều kiện không thể thiếu để ĐHQGHN nâng cao uy tín trên trường quốc tế.

Việc ĐHQGHN phải trở thành trung tâm kết nối tri thức với phát triển không chỉ là một quyết tâm chính trị mà còn là một khát vọng của thời đại, đòi hỏi sự nỗ lực vượt bậc từ cả nhà trường lẫn hệ thống chính trị. Khi tri thức trong giảng đường được chuyển hóa thành chính sách tốt hơn, công nghệ hữu ích hơn, doanh nghiệp mạnh hơn và cuộc sống người dân tốt đẹp hơn, lúc đó ĐHQGHN mới hoàn thành sứ mệnh phụng sự Tổ quốc, phụng sự nhân dân và nâng tầm trí tuệ Việt Nam trên bản đồ tri thức toàn cầu.