Phân luồng sau THCS tại Hà Nội: Vì sao vẫn 'tắc' ở cửa ngõ trường nghề?

Hà Nội hiện có khoảng 117 trường THPT công lập tuyển sinh lớp 10, gồm các trường chuyên, trường không chuyên và trường tự chủ tài chính. Theo số liệu của Sở GD&ĐT Hà Nội công bố, năm 2025, gần 30.000 học sinh không có chỗ vào công lập. Đến năm nay, con số đó đã tăng lên gấp đôi thành 60.000.

Tốc độ dân số tăng nhanh và quy hoạch hạ tầng giáo dục chưa theo kịp khiến suất học công lập giữa lòng Thủ đô trở thành “cuộc đua nóng” khiến nhiều phụ huynh, học sinh như “ngồi trên đống lửa” khi mùa thi đến gần.

Khoảng 60.000 học sinh sẽ lựa chọn hướng nào?

Trong nhiều năm qua, phân luồng học sinh sau THCS được xem là một trong những giải pháp quan trọng nhằm giảm áp lực thi cử vào lớp 10 và đa dạng hóa con đường học tập cho học sinh.

Với 60.000 học sinh không có suất vào lớp 10 công lập năm nay, một lựa chọn phổ biến là các trường THPT tư thục, nơi tiếp nhận một lượng lớn học sinh không trúng tuyển vào trường công lập. Bên cạnh đó, một số học sinh lựa chọn theo học tại các cơ sở giáo dục nghề nghiệp, vừa học văn hóa vừa học nghề. Ngoài ra, một bộ phận gia đình có điều kiện tài chính cũng cho con theo học các trường quốc tế hoặc chương trình giáo dục liên kết.

Theo các chuyên gia giáo dục, việc tồn tại nhiều con đường học tập sau THCS là một phần của chính sách phân luồng. Tuy nhiên trên thực tế, phần lớn học sinh vẫn tập trung vào mục tiêu thi đỗ trường THPT công lập. Nhiều chính sách khuyến khích nhưng giáo dục nghề nghiệp vẫn chưa thực sự thu hút học sinh, trong khi cuộc đua vào THPT công lập ngày càng căng thẳng. Tỷ lệ học sinh và phụ huynh mong muốn vào công lập vẫn chiếm áp đảo.

Đây chính là “nút thắt” trong phân luồng: số lượng học sinh tập trung vào THPT công lập vẫn rất lớn, trong khi các lựa chọn khác chưa thực sự hấp dẫn hoặc phổ biến.

Dù đã có nhiều chính sách khuyến khích nhưng giáo dục nghề nghiệp vẫn chưa thực sự thu hút học sinh, trong khi cuộc đua vào THPT công lập ngày càng căng thẳng. (Ảnh minh họa)

Phân luồng vẫn 'nửa vời'

TS. Lê Viết Khuyến, chuyên gia giáo dục đánh giá phân luồng sau THCS vẫn mang tính chất "nửa vời", chưa hiệu quả thực sự do sự thiếu cân bằng giữa hai hướng học tập chính. Sau khi tốt nghiệp THCS, học sinh hiện có hai con đường: học lên THPT hoặc theo học trung cấp nghề. Tuy nhiên, hai luồng này "chưa thực sự bình đẳng". Trong khi học sinh tốt nghiệp THPT có thể tiếp tục học lên các bậc cao hơn, thậm chí đến trình độ tiến sĩ, thì con đường trung cấp nghề trước đây gần như không tạo được lộ trình học tập tiếp theo rõ ràng.

Thêm nữa, nhiều gia đình vẫn có quan niệm học nghề là lựa chọn dành cho học sinh không đủ khả năng học tiếp chương trình THPT, học nghề là "kém sang". Chính tâm lý này khiến phần lớn học sinh sau THCS vẫn tập trung vào kỳ thi lớp 10 công lập.

"Khi tất cả học sinh đều hướng tới cùng con đường học tập, áp lực thi cử ở "bậc trung gian" như kỳ thi lớp 10 sẽ gia tăng mạnh", ông phân tích.

Năm 2018, Chính phủ phê duyệt Đề án giáo dục hướng nghiệp và định hướng phân luồng học sinh trong giáo dục phổ thông giai đoạn 2018 – 2025, đặt mục tiêu đến năm 2025, ít nhất 40% học sinh tốt nghiệp trung học cơ sở sẽ theo học tại các cơ sở giáo dục nghề nghiệp, đào tạo trình độ sơ cấp, trung cấp.

Số liệu thống kê tại Hà Nội cho thấy, mỗi năm có khoảng 130.000 học sinh lớp 9 tốt nghiệp, nhưng chỉ khoảng 15 - 16% trong số này lựa chọn học nghề, thấp hơn nhiều so với chỉ tiêu 40% đề ra.

Tiến sĩ Đồng Văn Ngọc - Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Cơ điện Hà Nội cho rằng, có hai nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này. Thứ nhất, nhiều người vẫn mặc định coi đại học là con đường duy nhất để có việc làm ổn định, dù thực tế nhiều cử nhân thất nghiệp hoặc làm trái ngành hơn so với người học nghề. Thứ hai, hệ thống giáo dục nghề nghiệp còn bất cập, như việc học sinh trung học cơ sở muốn học trung cấp nghề kết hợp văn hóa gặp nhiều khó khăn, và mạng lưới trường nghề ở vùng sâu, vùng xa còn hạn chế.

Trong khi theo ông Ngọc, trên thực tế, con đường học vấn không phải yếu tố duy nhất quyết định thành công. Điều quan trọng là mỗi người cần lựa chọn hướng đi phù hợp với sở thích và sở trường của mình.

Nữ hiệu trưởng một cơ sở giáo dục nghề nghiệp tại Hà Nội, cho biết nhiều trường nghề hiện nay đã có nhiều chương trình đào tạo gắn với nhu cầu của doanh nghiệp. Tuy nhiên, "phụ huynh thường ưu tiên cho con học THPT công lập trước, kể cả khi học sinh chưa xác định rõ định hướng nghề nghiệp, làm áp lực thi cử không giảm", bà nói.

Ở nhiều quốc gia phát triển, như Đức, Hàn Quốc, phân luồng học sinh diễn ra sớm và hiệu quả: Học sinh được tư vấn hướng nghiệp từ cấp THCS, giáo dục nghề nghiệp được coi là lựa chọn bình đẳng với học thuật, hệ thống trường nghề hấp dẫn, liên kết doanh nghiệp, đảm bảo cơ hội việc làm sau tốt nghiệp.

"Nếu không thay đổi nhận thức xã hội, nâng cao sức hấp dẫn của giáo dục nghề nghiệp và mở rộng hệ thống trường công lập, áp lực thi lớp 10 ở Hà Nội sẽ tiếp tục duy trì ở mức cao", TS. Lê Viết Khuyến nhận định.

Lệ Thu