Phát huy giá trị Khu bảo tồn loài-sinh cảnh Voọc mông trắng Kim Bảng

Khu bảo tồn loài - sinh cảnh Voọc mông trắng Kim Bảng có quy mô hơn 3.180 ha lưu giữ hệ sinh thái rừng tự nhiên với tính đa dạng sinh học cao.

Nằm trên địa bàn các phường Lý Thường Kiệt, Tam Chúc và Nguyễn Úy, khu vực rừng Kim Bảng có đặc trưng địa hình núi đá vôi hiểm trở, lưu giữ hệ sinh thái rừng tự nhiên với tính đa dạng sinh học cao. Bước ngoặt đối với công tác bảo tồn nơi đây bắt đầu vào năm 2016, khi các chuyên gia của Tổ chức Quốc tế về Động thực vật hoang dã (Fauna & Flora - FFI) qua khảo sát thực địa đã phát hiện quần thể Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri) sinh sống với khoảng 80 cá thể. Phát hiện này đã xác lập Kim Bảng là nơi phân bố quần thể Voọc mông trắng lớn thứ hai trên thế giới, chỉ sau Đầm ngập nước Vân Long, đặt nền móng cho các chương trình hành động bảo vệ loài linh trưởng đặc hữu cực kỳ nguy cấp này.

Quần thể Voọc mông trắng tại khu rừng núi đá vôi Kim Bảng sinh trưởng và phát triển tốt, ghi nhận nhiều cá thể non ra đời nhờ công tác bảo vệ nghiêm ngặt.

Qua một thập kỷ kiên trì bảo vệ, từ 80 cá thể ban đầu, đến nay số lượng đàn voọc đã tăng trưởng ấn tượng. Số liệu khảo sát mới nhất của FFI cho thấy, toàn khu vực hiện ước tính có khoảng 25 đàn với 175 cá thể (trong đó số lượng ghi nhận trực tiếp là 116 cá thể).

Không chỉ là sinh cảnh sống an toàn của loài linh trưởng quý hiếm, rừng Kim Bảng còn sở hữu hệ động, thực vật phong phú với 562 loài thực vật bậc cao có mạch (gồm 48 loài đặc hữu, 41 loài đang bị đe dọa tuyệt chủng, 21 loài có tên trong Sách Đỏ Việt Nam) và 136 loài động vật có xương sống trên cạn (36 loài thú, 65 loài chim và 35 loài bò sát lưỡng cư, trong đó có nhiều loài thuộc diện nguy cấp, quý, hiếm cần ưu tiên bảo tồn).

Đặc biệt, hệ sinh thái rừng tự nhiên trên núi đá vôi nơi đây còn đóng vai trò là vùng đầu nguồn phòng hộ đặc biệt quan trọng, giúp hạn chế lũ lụt, điều tiết nguồn nước ngầm, phục vụ tưới tiêu nông nghiệp và cung cấp nguồn nước ngọt sinh hoạt cho người dân các phường Lý Thường Kiệt, Tam Chúc, Nguyễn Úy cùng các vùng phụ cận.

Lực lượng kiểm lâm phối hợp cùng thành viên Tổ bảo vệ rừng cộng đồng tuần tra tuyến và tuyên truyền pháp luật bảo vệ loài Voọc mông trắng tại thực địa.

Để duy trì sự ổn định của thảm rừng và sinh cảnh qua nhiều năm, công sức thầm lặng của lực lượng giữ rừng là vô cùng to lớn. Ông Nguyễn Văn Cường, Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm số 4 (Chi cục Kiểm lâm tỉnh) cho biết đơn vị đang quản lý 5.900 ha rừng thuộc 13 xã, phường, trong đó khu vực rừng Kim Bảng luôn được đặt ở mức độ bảo vệ nghiêm ngặt nhất. Lực lượng kiểm lâm thường xuyên phối hợp chặt chẽ với công an, quân sự địa phương tổ chức tuần tra chung vùng giáp ranh, kiên quyết xử lý các hành vi xâm lấn hay khai thác trái phép, đồng thời duy trì phương châm "4 tại chỗ" trong công tác phòng cháy, chữa cháy rừng.

Công tác tuần tra cũng được hiện đại hóa nhờ ứng dụng phần mềm FRMS 4.0 kết hợp ảnh viễn thám, bản đồ GIS... do Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm hướng dẫn, giúp kiểm lâm kiểm soát tốt các khu vực vách đá hiểm trở, phát hiện sớm nguy cơ cháy hoặc biến động rừng. Nhờ đó, rừng nhiều năm qua không xảy ra cháy lớn, các động vật hoang dã sinh trưởng ổn định.

Lực lượng kiểm lâm và Tổ bảo vệ rừng cộng đồng ứng dụng các công cụ số, định vị GPS để theo dõi hành trình tuần tra và giám sát diễn biến rừng.

Bên cạnh lực lượng chuyên trách, sự tham gia của người dân bản địa chính là tấm lá chắn hữu hiệu. Dưới sự hỗ trợ của Trung tâm Bảo tồn Thiên nhiên và Phát triển (CCD), hai tổ bảo vệ rừng cộng đồng do người địa phương làm nòng cốt đã được thành lập. Anh Bùi Văn Lượng, Tổ trưởng tổ bảo vệ rừng chia sẻ, đều đặn mỗi tháng các thành viên chia làm 2 đợt, tuần tra 12 ngày trên 5 đến 6 tuyến rừng hiểm trở. Được trang bị máy ảnh, điện thoại thông minh và thiết bị định vị GPS, mỗi chuyến luồn rừng là một lần họ tỉ mỉ rà soát từng tuyến đường mòn, vách đá, kịp thời tháo gỡ bẫy săn và phát hiện các dấu hiệu xâm hại sinh cảnh của đàn voọc.

Ý thức giữ rừng cũng lan tỏa trong nhân dân. Anh Phạm Văn Dũng, một người dân sống gần rừng cho biết, nhờ được tuyên truyền thường xuyên, bà con đều tự giác chấp hành các quy định, ký cam kết không vi phạm an toàn phòng cháy, chữa cháy và chung tay bảo vệ động vật hoang dã.

Đáp lại những nỗ lực bền bỉ ấy và nhằm tạo hành lang pháp lý vững chắc nhất cho công tác bảo tồn, ngày 10/9/2026, UBND tỉnh Ninh Bình đã ban hành Quyết định số 3343/QĐ-UBND chính thức thành lập Khu bảo tồn loài - sinh cảnh Voọc mông trắng Kim Bảng. Với tổng diện tích 3.182 ha trải trên địa bàn các phường Lý Thường Kiệt, Tam Chúc và Nguyễn Úy, khu bảo tồn được phân định rõ ràng thành các phân khu chức năng gồm: phân khu bảo vệ nghiêm ngặt (1.807,4 ha), phân khu phục hồi sinh thái (1.358,8 ha) và phân khu dịch vụ, hành chính (15,8 ha).

Quyết định này xác định rõ mục tiêu bao trùm là bảo tồn và phát triển toàn diện hệ sinh thái rừng núi đá vôi; bảo vệ nguyên vẹn sinh cảnh và các loài động, thực vật đặc hữu, nguy cấp, quý, hiếm, trọng tâm là quần thể Voọc mông trắng; đồng thời duy trì chức năng phòng hộ đầu nguồn và nâng cao nhận thức, sự tham gia bảo vệ của cộng đồng. Không chỉ dừng lại ở nhiệm vụ bảo vệ thuần túy, quyết định của tỉnh còn mở ra tầm nhìn dài hạn khi đặt mục tiêu từng bước phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn đa dạng sinh học và phát huy tối đa các giá trị tự nhiên của khu vực.

Đàn Voọc mông trắng tự do kiếm ăn trên các tầng tán rừng minh chứng sống động cho sinh cảnh tự nhiên đang được bảo tồn bền vững.

Dấu mốc mang tính bước ngoặt này nhận được sự đồng thuận và đánh giá rất cao từ người dân, lực lượng kiểm lâm cũng như giới khoa học, chuyên gia. Với lực lượng kiểm lâm và những người trực tiếp làm nhiệm vụ giữ rừng, việc thành lập khu bảo tồn là niềm phấn khởi lớn, tạo thêm điểm tựa pháp lý vững chắc để nâng cao tinh thần trách nhiệm trong công tác quản lý, bảo vệ rừng. Còn với người dân bản địa, đặc biệt là các thành viên tổ tuần tra cộng đồng, niềm vui hiện rõ khi những nỗ lực thầm lặng bấy lâu nay đã được đền đáp bằng một cơ chế bảo tồn bài bản, chính danh. Dưới góc nhìn khoa học, giới chuyên gia bảo tồn đều khẳng định việc thành lập khu bảo tồn là giải pháp cấp bách, không chỉ giúp Việt Nam giữ lại loài linh trưởng đặc hữu quý hiếm mà còn lưu giữ nguồn gen vô giá cho toàn thế giới, tạo nên sự cân bằng sinh thái và mở ra cơ hội phát triển bền vững cho địa phương.

Khi khuôn khổ pháp lý đã định hình rõ ràng, bài toán đặt ra tiếp theo là tổ chức quản trị hiệu quả và khơi dậy tiềm năng sẵn có. Nói về lộ trình thực hiện, ông Đỗ Văn Tĩnh, Giám đốc Ban Quản lý rừng phòng hộ, đặc dụng Ninh Bình (đơn vị được giao trực tiếp quản lý khu bảo tồn) cho biết: Thời gian tới, đơn vị sẽ khẩn trương phối hợp cắm mốc ranh giới thực địa, triển khai kế hoạch giao đất giao rừng và xây dựng Phương án quản lý rừng bền vững trình cấp có thẩm quyền phê duyệt. Cùng với đó là việc đẩy mạnh các chính sách hỗ trợ phát triển sinh kế cho người dân khu vực giáp ranh nhằm giảm áp lực tác động vào khu vực bảo vệ nghiêm ngặt. Ngay sau khi phương án quản lý rừng bền vững được phê duyệt, đề án du lịch sinh thái nghỉ dưỡng sẽ được xúc tiến xây dựng theo đúng quy định.

Về mặt không gian cảnh quan, Khu bảo tồn loài - sinh cảnh Voọc mông trắng Kim Bảng chính là mắt xích liên kết hoàn hảo giữa ba khu rừng đặc dụng trọng yếu: Cúc Phương - Vân Long - Kim Bảng, tạo thành hành lang xanh an toàn cho các loài động vật hoang dã di chuyển và phân bố. Đồng thời, do nằm trong khu vực định hướng phát triển Khu du lịch quốc gia Tam Chúc, gắn liền với di tích đền thờ nữ tướng Lê Chân, Chùa Bái Đính và Chùa Hương (Hà Nội), Kim Bảng đang nắm giữ điều kiện thuận lợi để hình thành "trục du lịch sinh thái - tâm linh" quy mô hàng đầu khu vực. Phát huy giá trị khu bảo tồn theo hướng khoa học và bền vững chính là con đường đúng đắn để biến tiềm năng thiên nhiên thành nguồn lực phát triển kinh tế xanh, tạo việc làm và nâng cao đời sống cho người dân địa phương.