Phát huy quyền làm chủ của nhân dân từ những vấn đề thiết thực trong đời sống hằng ngày

Trong thực tế đời sống, người dân và doanh nhân chỉ thực sự cảm nhận được quyền làm chủ khi quyền đó tác động trực tiếp đến công việc, thu nhập, chi phí sinh hoạt, môi trường sống và cơ hội phát triển của họ.

Do đó, khi nói đến phát huy quyền làm chủ của nhân dân trong tiến trình bầu cử đại biểu Quốc hội (ĐBQH) và đại biểu HĐND các cấp, điều quan trọng nhất là làm rõ một câu hỏi từ thực tiễn: Quyền làm chủ sẽ giúp người dân và doanh nghiệp thay đổi điều gì trong cuộc sống hằng ngày?

Dưới góc nhìn quản trị nhà nước và thực tiễn phát triển kinh tế-xã hội, có thể thấy quyền làm chủ của nhân dân đang thể hiện rất rõ qua nhiều lĩnh vực cụ thể.

Thứ nhất, quyền làm chủ phải được thể hiện rõ nhất ở việc giảm gánh nặng thủ tục hành chính. Đây là một trong những vấn đề người dân và doanh nghiệp quan tâm nhất hiện nay. Từ đăng ký kinh doanh, cấp phép xây dựng, thủ tục đất đai đến các giấy tờ liên quan tới đời sống như hộ tịch, bảo hiểm, y tế... Nếu quy trình rườm rà, chi phí tuân thủ cao thì quyền làm chủ của người dân trên thực tế bị hạn chế.

Nhiều năm qua, cải cách thủ tục hành chính đã đạt được những kết quả nhất định, nhưng thực tiễn cho thấy vẫn còn một số điểm nghẽn như: Một số quy định pháp luật còn chồng chéo giữa các bộ, ngành; thủ tục ở cấp cơ sở đôi khi còn phụ thuộc nhiều vào cách hiểu và cách thực thi của từng địa phương; người dân và doanh nghiệp vẫn phải dành nhiều thời gian đi lại, bổ sung hồ sơ.

Ảnh minh họa: chinhphu.vn

Vì thế, ở khía cạnh này, quyền làm chủ của nhân dân cần được nhìn nhận theo nghĩa người dân có quyền yêu cầu một nền hành chính phục vụ, minh bạch và hiệu quả. Khi cử tri lựa chọn ĐBQH và đại biểu HĐND, họ cũng đang gửi gắm kỳ vọng rằng những đại biểu này sẽ thúc đẩy cải cách thể chế, loại bỏ những thủ tục không cần thiết và tạo thuận lợi cho sản xuất, kinh doanh. Cải cách thủ tục hành chính tốt có thể mang lại lợi ích rất cụ thể, như: Giảm chi phí cho doanh nghiệp; tăng cơ hội việc làm cho người lao động; giúp người dân tiếp cận dịch vụ công nhanh hơn, minh bạch hơn. Đây chính là biểu hiện rõ ràng nhất của quyền làm chủ trong đời sống.

Thứ hai, quyền làm chủ gắn với môi trường kinh doanh và sinh kế của người dân. Trong thực tế Việt Nam, hàng triệu doanh nghiệp nhỏ và vừa, các hộ kinh doanh chính là lực lượng kinh tế gần gũi nhất với đời sống xã hội. Mỗi thay đổi về chính sách thuế, phí, tín dụng hoặc điều kiện kinh doanh đều tác động trực tiếp đến sinh kế của người dân. Vì vậy, phát huy quyền làm chủ của nhân dân phải gắn với việc bảo đảm tiếng nói của cộng đồng doanh nghiệp và hộ kinh doanh, được lắng nghe trong quá trình xây dựng chính sách. Thực tiễn cho thấy có 3 vấn đề lớn mà người dân và doanh nghiệp đang quan tâm: Một là, chi phí tuân thủ pháp luật còn cao. Không ít doanh nghiệp nhỏ phản ánh rằng họ phải dành nhiều nguồn lực cho việc hoàn thiện hồ sơ, chứng từ, báo cáo theo các quy định khác nhau. Hai là, tiếp cận vốn và nguồn lực phát triển còn khó khăn. Đặc biệt là đối với các doanh nghiệp khởi nghiệp hoặc doanh nghiệp nhỏ ở địa phương và các hộ kinh doanh. Ba là, thiếu thông tin chính sách kịp thời và rõ ràng. Nhiều doanh nghiệp chỉ biết đến chính sách khi đã ban hành, trong khi nếu được tham vấn từ đầu, hiệu quả chính sách sẽ cao hơn. Ở khía cạnh này, quyền làm chủ của nhân dân được thể hiện thông qua cơ chế: Đối thoại chính sách giữa Nhà nước và doanh nghiệp, người dân. Do đó, vai trò của các tổ chức đại diện doanh nghiệp, sự giám sát của đại biểu dân cử là rất quan trọng. Khi những cơ chế này hoạt động hiệu quả, chính sách sẽ sát thực tế hơn và tạo động lực phát triển kinh tế địa phương.

Thứ ba, quyền làm chủ trong quản lý đô thị và đời sống cộng đồng. Một lĩnh vực khác mà người dân cảm nhận rõ quyền làm chủ chính là quản lý đô thị và hạ tầng xã hội. Điển hình là những vấn đề như: Tình trạng giao thông; quy hoạch khu dân cư; giá điện, nước, dịch vụ công; ô nhiễm môi trường; trật tự đô thị... Nếu người dân có kênh phản ánh hiệu quả và chính quyền xử lý nhanh chóng thì niềm tin xã hội sẽ được củng cố mạnh mẽ. Thực tế ở nhiều địa phương cho thấy, khi chính quyền tổ chức đối thoại trực tiếp với người dân, công khai quy hoạch, công khai ngân sách địa phương và tiến độ dự án thì mức độ đồng thuận xã hội tăng lên rõ rệt. Người dân không chỉ giám sát mà còn sẵn sàng đóng góp sáng kiến để phát triển địa phương. Ở khía cạnh này, quyền làm chủ của nhân dân không phải là một khái niệm trừu tượng mà là khả năng tham gia trực tiếp vào việc quyết định những vấn đề liên quan đến nơi mình sinh sống.

Thứ tư, quyền làm chủ gắn với trách nhiệm của đội ngũ cán bộ, công chức. Một trong những yếu tố then chốt quyết định việc quyền làm chủ của nhân dân có được thực hiện đầy đủ hay không chính là chất lượng và tinh thần phục vụ của đội ngũ cán bộ, công chức. Trong thực tiễn, người dân đánh giá chính quyền không phải qua văn bản mà qua trải nghiệm thực tế khi giải quyết công việc, cụ thể như: Có được hướng dẫn rõ ràng hay không? Hồ sơ có được xử lý đúng thời hạn hay không? Cán bộ có lắng nghe và chia sẻ với khó khăn của người dân hay không?...

Do đó, việc xây dựng nền hành chính phục vụ cần tập trung vào yếu tố quan trọng: Nâng cao trách nhiệm giải trình của cán bộ và cải thiện chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp. Theo đó, mọi quyết định hành chính cần minh bạch, có cơ sở pháp lý rõ ràng. Không chỉ cần đúng quy trình mà cần phải thuận tiện và nhân văn. Khi cán bộ thực sự coi người dân là trung tâm của hoạt động quản lý thì quyền làm chủ của nhân dân sẽ được bảo đảm một cách thực chất.

Thứ năm, vai trò của đại biểu dân cử trong việc chuyển hóa ý chí của nhân dân thành chính sách. Trong hệ thống chính trị, ĐBQH và đại biểu HĐND chính là cầu nối giữa nhân dân với Nhà nước. Vì vậy, chất lượng của đại biểu có ý nghĩa quyết định trong việc phát huy quyền làm chủ của nhân dân. Thực tiễn cho thấy, những đại biểu gắn bó với nhân dân, với địa phương, hiểu rõ hoạt động của doanh nghiệp, đời sống của người dân và những khó khăn cụ thể của nền kinh tế sẽ có khả năng đề xuất chính sách sát thực tế hơn. Một đại biểu tốt không chỉ phát biểu tại nghị trường mà còn cần: Theo dõi đến cùng các kiến nghị của cử tri; tham gia hoàn thiện chính sách dựa trên thực tiễn; thúc đẩy cải cách thể chế và môi trường kinh doanh. Khi cử tri lựa chọn đại biểu, thực chất họ đang lựa chọn người thay mình giải quyết những vấn đề của đời sống hằng ngày.

Một hướng tiếp cận mới là người dân làm chủ trong kỷ nguyên số. Trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia, quyền làm chủ của nhân dân đang bước sang một giai đoạn mới. Công nghệ cho phép người dân được góp ý chính sách trực tuyến, giám sát hoạt động của chính quyền, phản ánh nhanh các vấn đề xã hội, tiếp cận dịch vụ công được thuận tiện hơn. Nếu được triển khai đúng hướng, chuyển đổi số sẽ giúp giảm khoảng cách giữa Nhà nước và người dân, đồng thời nâng cao hiệu quả quản trị. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải bảo đảm tính minh bạch, bảo mật dữ liệu và khả năng tiếp cận bình đẳng cho mọi người dân, đặc biệt là ở khu vực nông thôn và doanh nghiệp nhỏ.

Từ thực tiễn đời sống có thể rút ra một nhận định quan trọng là quyền làm chủ của nhân dân chỉ thực sự có ý nghĩa khi mang lại những thay đổi cụ thể trong cuộc sống hằng ngày. Đó có thể là: Thủ tục hành chính nhanh hơn, môi trường kinh doanh thuận lợi hơn, hạ tầng đô thị tốt hơn, chính quyền gần dân hơn, chính sách sát thực tế hơn. Vì vậy, trong tiến trình bầu cử sắp tới, điều mà cử tri kỳ vọng không chỉ là lựa chọn đại biểu mà còn là lựa chọn một hướng quản trị mới-nơi quyền lực Nhà nước được vận hành vì lợi ích thiết thực của nhân dân và sự phát triển bền vững của đất nước. Dân làm chủ không phải là khẩu hiệu mà phải trở thành kết quả nhìn thấy được trong từng quyết định quản lý, từng chính sách kinh tế, từng thay đổi tích cực trong đời sống xã hội.