Phát triển cà phê bền vững thích ứng với biến đổi khí hậu

“Chìa khóa” nâng tầm cà phê

Những năm qua, 3 mô hình canh tác cà phê thông minh được triển khai tại tỉnh Gia Lai với quy mô mỗi mô hình 1,5ha, gồm: cà phê xen sầu riêng tại xã Ia Phí; cà phê xen hồ tiêu tại xã Kon Gang; và cà phê trồng thuần tại xã Chư Prông. Chương trình do Công ty cổ phần phân bón Bình Điền phối hợp với Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên, Trung tâm Khuyến nông Quốc gia và Trung tâm Khuyến nông tỉnh Gia Lai thực hiện.

Các hộ tham gia được hỗ trợ 100% phân bón NPK, phân tích mẫu đất, tư vấn quy trình bón phân, tưới nước cân đối theo nhu cầu dinh dưỡng thực tế của cây. Không chỉ là hỗ trợ vật tư, chương trình còn trao cho nông dân “chiếc chìa khóa” của tư duy sản xuất mới.

Mô hình canh tác cà phê thông minh được triển khai tại tỉnh Gia Lai phát huy hiệu quả trước tác động của biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp

Theo Tiến sĩ Trương Hồng, Viện trưởng Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên, mô hình canh tác thông minh giúp nông dân thay đổi căn bản tư duy. Bà con biết chọn giống cà phê chất lượng cao, thích ứng biến đổi khí hậu; bón phân hợp lý, tưới tiết kiệm, phòng trừ sâu bệnh theo ngưỡng gây hại thay vì làm theo kinh nghiệm.

Ông Hồng cho biết, chi phí đầu vào giảm, năng suất tăng từ 5-15%, chất lượng hạt cải thiện rõ rệt. Đặc biệt, mô hình trồng xen còn giúp gia tăng hiệu quả kinh tế, phân tán rủi ro khi thị trường biến động.

Nhiều năm qua, nhiều nông hộ trồng cà phê ở Gia Lai lạm dụng phân hóa học dẫn đến đất chai cứng, hệ vi sinh suy giảm, cây trồng yếu ớt. Mô hình canh tác thông minh đã lựa chọn hướng đi khác: phục hồi sức khỏe đất bằng hữu cơ và chế phẩm sinh học.

Quy trình mới tập trung cân bằng độ phì đất, bón phân theo nhu cầu dinh dưỡng từng giai đoạn sinh trưởng. Đặc biệt, việc sử dụng chế phẩm sinh học BioSpring, với các chủng vi sinh vật có lợi, giúp cải thiện cấu trúc đất, tăng khả năng hấp thu dinh dưỡng và nâng cao sức đề kháng tự nhiên của cây.

Quy trình mới tập trung cân bằng độ phì đất, bón phân theo nhu cầu dinh dưỡng từng giai đoạn sinh trưởng.

Hiệu quả được đo đếm bằng những con số cụ thể: tỷ lệ rụng quả giảm 7-15%, năng suất tăng 9-16%, hạt cà phê to, đồng đều, ít sâu bệnh hơn so với vườn đối chứng. Lợi nhuận của nông dân tăng từ 16% đến hơn 23% trong khi chi phí sản xuất không tăng.

Tại xã Ia Phí, ông Nguyễn Văn Thiện là một trong những hộ tiên phong tham gia mô hình. Trên diện tích 1.600 cây cà phê, ông Thiện từng trăn trở khi đất ngày càng bạc màu. “Nhiều năm bón phân hóa học, năng suất giảm dần, thậm chí ảnh hưởng sức khỏe gia đình. Từ khi chuyển sang canh tác thông minh, vườn cà phê phát triển tốt, ước đạt 35-40 tấn quả tươi vụ này. Thấy hiệu quả rõ rệt, nhiều hộ trong thôn cũng thay đổi, hạn chế phân hóa học, hướng tới hữu cơ” - ông Thiện chia sẻ.

Xen canh - “lấy ngắn nuôi dài”

Nếu trước đây, nhiều nông dân chỉ trông vào nguồn thu từ cà phê, thì nay mô hình trồng xen mở ra bức tranh kinh tế đa sắc. Cà phê xen sầu riêng, cà phê xen hồ tiêu không chỉ tận dụng không gian sinh thái mà còn tạo thêm nguồn thu ổn định.

Ông Lê Văn Sức, xã Ia Phí, tham gia mô hình cà phê xen sầu riêng, cho biết: “Trước đây chăm sóc dựa vào kinh nghiệm nên hiệu quả chưa cao. Sau khi được hướng dẫn kỹ thuật mới, cây phát triển tốt hơn. Mong công ty và các nhà khoa học tiếp tục hỗ trợ để nâng cao kỹ thuật, quản lý dịch bệnh cho cả hai loại cây”.

Mô hình canh tác thông minh đã lựa chọn hướng đi khác: phục hồi sức khỏe đất bằng hữu cơ và chế phẩm sinh học

Trong điều kiện khí hậu thất thường, xen canh như một “tấm khiên an toàn”. Khi giá cà phê biến động, nguồn thu từ sầu riêng hay hồ tiêu giúp người trồng ổn định đời sống. Khi thời tiết bất lợi cho một loại cây, loại cây còn lại có thể bù đắp phần nào thiệt hại. Đó không chỉ là kỹ thuật canh tác, mà còn là chiến lược quản trị rủi ro.

Song song với canh tác thông minh, nhiều hộ dân Gia Lai mạnh dạn tái canh vườn cà phê già cỗi bằng giống mới năng suất cao như xanh lùn, Thiện Trường.

Ông Nguyễn Tấn Lục, xã Chư Sê cho biết: Ba năm trước tôi chặt bỏ hơn 1.000 cây cà phê già để trồng lại giống mới. Nhờ áp dụng mô hình thông minh, có cây đạt 15kg quả tươi, bình quân cả vườn hơn 7 tấn/ha, vượt xa trước đây. Hạt to, đồng đều, chất lượng cao. Sự khác biệt nằm ở việc kết hợp giống mới với canh tác hữu cơ, bón phân cân đối và tưới nước tiết kiệm. Đó là hướng đi bền vững để duy trì năng suất, tăng lợi nhuận và bảo vệ đất lâu dài.

Còn ông Lê Hữu Anh, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp và Dịch vụ Lam Anh nhận định: “Những vườn cà phê 20-25 năm tuổi chỉ đạt 1-1,5 tấn nhân/ha. Sau tái canh 3-4 năm có thể đạt 2,5-4 tấn nhân/ha, thậm chí cao hơn nếu đầu tư bài bản. Tái canh là tất yếu để đảm bảo hiệu quả lâu dài”.

Hợp tác xã thường xuyên phối hợp ngành nông nghiệp tổ chức tập huấn, hướng dẫn kỹ thuật cải tạo đất, chọn giống và bón phân đúng quy trình.

“Vườn tái canh được đầu tư đúng kỹ thuật phát triển rất tốt, năng suất cao, chất lượng hạt đồng đều, mang lại thu nhập ổn định”, ông Anh khẳng định.

Khi canh tác thông minh kết hợp với tái canh giống mới, ngành cà phê không chỉ “được mùa, được giá” trong một vụ, mà đang từng bước xây dựng nền tảng cho một tương lai hiện đại, bền vững và đủ sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Giữa biến đổi khí hậu khắc nghiệt, đó chính là cách người nông dân Tây Nguyên chọn để đứng vững, bằng sự đổi thay từ gốc rễ, bằng bàn tay cần cù và bằng cả khát vọng làm giàu trên chính mảnh đất đỏ bazan Tây Nguyên.

Chí Thiện