Phát triển đô thị TOD mở dư địa tăng trưởng mới cho TP. Hồ Chí Minh
HĐND TP. Hồ Chí Minh đã thông qua Quy hoạch tổng thể thời kỳ 2025 - 2050, tầm nhìn 100 năm, với định hướng phát triển đô thị đa cực, đa trung tâm, lấy đường sắt đô thị làm cấu trúc xương sống.
Trong số đó, phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD) được xác định là giải pháp quan trọng để tổ chức lại không gian, khai thác nguồn lực đất đai và tạo động lực tăng trưởng mới.
* Đẩy nhanh triển khai các khu vực TOD
Quy hoạch tổng thể xác định phát triển đường sắt đô thị là phương thức chủ đạo trong hệ thống vận tải hành khách, đồng thời là công cụ định hướng tổ chức không gian đô thị theo mô hình TOD. Đến năm 2050, thành phố dự kiến hoàn thành 18 tuyến đường sắt đô thị với tổng chiều dài khoảng 960 km và mạng lưới đường sắt nhẹ, tàu điện mặt đất dài khoảng 450 km.

Khu vực công trường thi công nhà ga Phạm Văn Bạch thuộc tuyến metro số 2 Bến Thành - Tham Lương. Ảnh: Tiến Lực - TTXVN
Thời gian qua, HĐND TP. Hồ Chí Minh đã ban hành các nghị quyết liên quan đến điều chỉnh phương án tuyến đường sắt địa phương và quy hoạch khu vực phát triển TOD, trên cơ sở các cơ chế được Quốc hội thông qua. Theo đó, khu vực TOD gồm nhà ga, depot và vùng phụ cận trong bán kính tối đa 1.000m; hệ số sử dụng đất tại một số khu chức năng được tăng tối đa 1,5 lần.
Hiện thành phố đang triển khai lập quy hoạch các khu vực TOD, ưu tiên 5 khu vực dọc tuyến metro số 2, đoạn Bến Thành - Tham Lương, với tổng diện tích khoảng 939 ha, tập trung quanh các cụm ga từ trung tâm thành phố đến khu vực Tham Lương.
Đối với tuyến metro Bến Thành - Suối Tiên, thành phố đang trình chấp thuận ranh giới 8 khu vực, cụm khu vực TOD gắn với 12 nhà ga. Một số khu vực ưu tiên khác đã được chấp thuận ranh giới, gồm tổ hợp ga Thủ Thiêm (khoảng 246,44 ha) và hai khu vực gắn với các dự án trọng điểm tại ga Công viên Hòa Bình của tuyến metro số 3, ga Thiếc Dừa của tuyến đường sắt Thủ Thiêm - Long Thành, với tổng diện tích khoảng 221,3 ha.
Ngoài ra, thành phố đang rà soát, đề xuất ranh giới TOD tại một số tuyến đường sắt và khu vực khác. Sở Quy hoạch - Kiến trúc đặt mục tiêu trình phê duyệt quy hoạch khu vực TOD tổ hợp ga Thủ Thiêm trong tháng 12/2026; quy hoạch 5 khu vực TOD tuyến metro số 2 phấn đấu trình phê duyệt trong tháng 4/2027.
Tuy nhiên, quá trình triển khai còn nhiều khó khăn. Nhiều quy hoạch phân khu tỷ lệ 1/2.000 được lập trước khi xác định vị trí nhà ga; một số dự án đã có pháp lý nằm xen cài quanh nhà ga. Phương án tuyến, vị trí nhà ga của một số tuyến chưa ổn định, ranh giới TOD tại các điểm giao cắt có thể chồng lấn. Trong khi đó, hạ tầng kỹ thuật khu vực nội đô chịu áp lực lớn, quỹ đất sạch hạn chế, phần lớn là khu dân cư hiện hữu, chi phí bồi thường cao. Cơ chế giao đất, định giá đất đối với công trình hỗn hợp đa tầng như nhà ga ngầm kết hợp thương mại cũng chưa có tiền lệ.
Theo bà Dương Thảo Hiền, Phó Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc TP. Hồ Chí Minh, đơn vị sẽ tham mưu thành phố ưu tiên khai thác đất công, đất kho bãi, nhà xưởng hết thời hạn thuê và đất dự án chậm triển khai; đối với khu dân cư hiện hữu, ưu tiên phương án chỉnh trang. Sở cũng phối hợp các đơn vị hoàn thiện cơ chế tài chính, định giá đất, giao đất. Sau khi quy hoạch được phê duyệt, thành phố sẽ lập kế hoạch thực hiện TOD, xác định phân kỳ đầu tư và phương thức lựa chọn nhà đầu tư theo quy định.
Tại địa phương, việc rà soát, xác lập ranh giới các khu vực TOD cũng đang được triển khai. Theo Phó Chủ tịch UBND phường Thủ Đức Lê Thượng Duy Lập, trên cơ sở các nghị quyết của HĐND thành phố, UBND phường đã tham gia rà soát, đóng góp ý kiến xác lập phạm vi quy hoạch TOD cụm ga tuyến metro số 1, gồm Phước Long - Bình Thái - Thủ Đức.
Trong phạm vi này có cụm cảng hiện hữu Trường Thọ, được định hướng phát triển thành khu đô thị mới. Khu vực đang được rà soát, nghiên cứu phương án sử dụng đất, chỉ tiêu quy hoạch kiến trúc và hạ tầng kỹ thuật nhằm khai thác lợi thế vị trí nằm sát cụm 3 nhà ga trong bán kính dưới 1.000m. Theo UBND phường Thủ Đức, đa phần người dân Khu phố 46 sinh sống xung quanh cụm cảng hiện hữu ủng hộ việc phát triển khu đô thị hiện đại, thúc đẩy kinh tế địa phương.
* Khai thác nguồn lực, hài hòa lợi ích
Cùng với quy hoạch, hoàn thiện cơ chế khai thác nguồn lực đất đai và không gian ngầm là yếu tố quan trọng thúc đẩy mô hình TOD. Các nghị quyết đặc thù và Luật Phát triển đô thị tạo cơ chế rút ngắn thủ tục đầu tư, cho phép triển khai đồng thời một số bước và đẩy mạnh khai thác không gian ngầm. Đáng chú ý, thành phố được giữ lại 100% nguồn thu từ khai thác quỹ đất TOD để tái đầu tư cho các dự án đường sắt và hạ tầng giao thông liên quan.

Khu vực ngã tư Bảy Hiền, nơi đang triển khai thi công nhà ga ngầm tuyến metro Bến Thành - Tham Lương, một trong những khu vực được quy hoạch TOD. Ảnh: Tiến Lực - TTXVN
Ông Bùi Xuân Nguyện, Phó Giám đốc Ban Chuẩn bị đầu tư (Ban Quản lý đường sắt đô thị TP. Hồ Chí Minh) cho biết, HĐND thành phố đã thông qua hai nghị quyết liên quan đến không gian ngầm, tạo cơ sở khai thác tiềm năng phát triển lĩnh vực này. Trong đó, khu vực hub (trung tâm kết nối) Bến Thành còn nhiều dư địa; khu vực gần 3 km từ Bến Thành sang Thủ Thiêm cũng có tiềm năng phát triển lớn.
Trên cơ sở các nghị quyết của HĐND thành phố, các đơn vị sẽ lập tờ trình nhiệm vụ quy hoạch tỷ lệ 1/500 cho toàn bộ khu vực không gian ngầm Bến Thành, kết nối với Công viên 23/9, chợ Bến Thành và các trung tâm thương mại lân cận, hướng tới hình thành trung tâm thương mại, dịch vụ ngầm của thành phố. Trước mắt, ba khu vực được xem là hub của các tuyến đường sắt đô thị gắn với không gian ngầm gồm Bến Thành, Tân Sơn Nhất và Thủ Thiêm.
Theo Ban Quản lý đường sắt đô thị, các cơ chế mới cũng tạo điều kiện thu hút nhà đầu tư tham gia phát triển TOD. Hiện Tập đoàn Thaco đang nghiên cứu tuyến Thủ Thiêm - Long Thành; trong đó, đề xuất thành phố giao đối ứng quỹ đất gắn với các vị trí TOD của tuyến metro số 2, cụ thể tại khu vực Bảy Hiền và Tây Thạnh.
Những cơ chế này cho thấy vai trò của HĐND thành phố không chỉ dừng ở việc thông qua định hướng quy hoạch, mà còn thể hiện ở việc quyết định các chính sách, tạo cơ sở pháp lý để khai thác nguồn lực mới phục vụ phát triển hạ tầng. Tuy nhiên, khai thác hiệu quả quỹ đất TOD không chỉ nhằm tạo nguồn lực đầu tư mà còn phải bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân.
Tại các buổi khảo sát và thảo luận tại kỳ họp HĐND TP. Hồ Chí Minh, các đại biểu nhấn mạnh giá trị đất quanh nhà ga sẽ tăng đáng kể khi hạ tầng giao thông được đầu tư. Vấn đề đặt ra là cần có cơ chế thu hồi một phần giá trị tăng thêm này để tiếp tục đầu tư giao thông công cộng. Theo đại biểu Phạm Văn Triêm, thành phố cần nghiên cứu cơ chế khai thác quỹ đất, đấu giá, đấu thầu dự án và các công cụ tài chính phù hợp quanh khu TOD, bảo đảm minh bạch, hài hòa quyền lợi các bên.
Sở Quy hoạch - Kiến trúc cho biết, ranh giới khu vực TOD là phạm vi để tổ chức lập quy hoạch, không phải ranh giới thu hồi đất. Khu dân cư hiện hữu phù hợp được xem xét giữ lại, chỉnh trang; các khu vực phát triển mới chỉ được xác định trong đồ án quy hoạch được phê duyệt. Việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư (nếu có) thực hiện theo Luật Đất đai năm 2024 và chính sách của thành phố, ưu tiên bố trí tái định cư tại chỗ.
Là chuyên gia tư vấn chiến lược phát triển đô thị, kiến trúc sư Nguyễn Đình Hòa (Viện Kinh tế và Quản lý TP. Hồ Chí Minh) cho rằng, thành phố phải ưu tiên “tái định cư tại chỗ” cho người dân bị ảnh hưởng bởi các khu vực TOD, tránh xáo trộn cuộc sống, sinh kế và các mối quan hệ xã hội; đồng thời giúp người dân được thụ hưởng thành quả từ sự gia tăng giá trị bất động sản và nâng cao chất lượng môi trường sống.
Theo kiến trúc sư Nguyễn Đình Hòa, TOD không nên chỉ là tăng mật độ xây dựng quanh nhà ga, mà phải tạo ra khu đô thị thuận tiện, giảm phụ thuộc vào phương tiện cá nhân và nâng cao hiệu quả sử dụng đất. “Cần hoàn thiện cơ chế thu hồi và chia sẻ hợp lý một phần giá trị tăng thêm từ đất đai thông qua các công cụ như đấu giá quỹ đất, điều tiết quyền phát triển và hợp tác công tư. Nguồn lực thu được cần tái đầu tư cho giao thông công cộng, hạ tầng xã hội, không gian xanh, nhà ở phù hợp và chỉnh trang đô thị”, kiến trúc sư Nguyễn Đình Hòa chia sẻ.
Bên cạnh cơ chế khai thác nguồn lực, chất lượng không gian đô thị và khả năng kết nối giao thông công cộng cũng quyết định hiệu quả mô hình TOD. Thực tế hiện nay, mạng lưới đường sắt đô thị, đường sắt kết nối liên vùng và đường vành đai chưa được triển khai đồng bộ với tổ chức không gian; phát triển nhà ở, việc làm chưa gắn chặt với các khu vực quanh nút giao thông công cộng. Không gian công cộng và hạ tầng xã hội phân bố chưa đồng đều. Sau hợp nhất, pháp lý quy hoạch của ba địa bàn trước đây cũng chưa hoàn toàn thống nhất, đồng bộ.
Tại Chương trình “Dân hỏi - Chính quyền trả lời” tháng 10/2026, Phó Chủ tịch HĐND TP. Hồ Chí Minh Nguyễn Trường Nhật Phượng nhấn mạnh, phát triển hạ tầng giao thông đa phương thức không đơn thuần là gia tăng số lượng hay đầu tư thêm các công trình riêng lẻ, mà cốt lõi là tổ chức lại và kết nối đồng bộ các phương thức vận tải, phù hợp với quy hoạch và định hướng phát triển không gian đô thị. Thành phố cần sử dụng hiệu quả nguồn vốn ngân sách, hoàn thiện cơ chế hợp tác công tư, khai thác nguồn lực đất đai gắn với phát triển giao thông và đô thị trên nguyên tắc công khai, minh bạch, hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân.
Phát triển TOD vì vậy không đơn thuần là khai thác quỹ đất quanh các nhà ga hay gia tăng mật độ xây dựng, mà là quá trình tổ chức lại không gian đô thị gắn với hệ thống giao thông công cộng. Hiệu quả của mô hình này không chỉ được đo bằng nguồn lực huy động hay quy mô các dự án, mà còn ở khả năng cải thiện chất lượng sống, tạo thuận lợi cho người dân tiếp cận giao thông, nhà ở, việc làm và các tiện ích đô thị.
