Phát triển đội ngũ nòng cốt, siết chặt giám sát an toàn điện hạt nhân

Cuối năm 2024, Quốc hội thông qua chủ trương tiếp tục thực hiện dự án điện hạt nhân Ninh Thuận sau 8 năm tạm dừng. Việc tái khởi động chương trình được kỳ vọng góp phần bảo đảm an ninh năng lượng, đa dạng hóa nguồn điện và thực hiện mục tiêu giảm phát thải.

Cùng thời điểm, Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là đột phá quan trọng hàng đầu, nhấn mạnh yêu cầu làm chủ công nghệ chiến lược và phát triển nhân lực chất lượng cao.

Tháng 3/2026, Thủ tướng phê duyệt Chiến lược phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình đến năm 2035, tầm nhìn 2050.

Tuy nhiên, mở rộng ứng dụng năng lượng nguyên tử, đặc biệt là phát triển điện hạt nhân, đặt ra yêu cầu lớn về nhân lực chuyên môn và năng lực quản lý an toàn.

Phối cảnh dự án điện hạt nhân Ninh Thuận.

Bài toán đào tạo và giữ chân nhân lực

Theo ông Trần Chí Thành, Viện trưởng Năng lượng nguyên tử Việt Nam, Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN), mỗi tổ máy điện hạt nhân sử dụng công nghệ phương Tây cần khoảng 600 - 700 nhân sự, trong khi công nghệ Nga có thể cần gần 1.000 người. Với bốn tổ máy dự kiến tại hai dự án Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2, nhu cầu nhân lực vận hành có thể lên tới hàng nghìn người.

“Câu chuyện nhân lực là câu chuyện hàng đầu chúng ta phải quan tâm”, ông Thành nhấn mạnh.

Việt Nam từng cử gần 400 người sang Nga và Nhật Bản đào tạo về điện hạt nhân. Tuy nhiên, sau khi chương trình bị gián đoạn, nhiều người chuyển sang lĩnh vực khác. Theo ước tính của ông Thành, tỷ lệ có thể quay lại làm việc trong ngành hiện chỉ khoảng 30%.

Thực tế này đặt ra yêu cầu không chỉ đào tạo mới mà còn phải có chính sách thu hút, sử dụng và giữ chân nhân lực đã được đào tạo.

Ông Trần Chí Thành, Viện trưởng Năng lượng nguyên tử Việt Nam.

Viện trưởng Năng lượng nguyên tử Việt Nam cho rằng nhân lực điện hạt nhân gồm hai nhóm chính. Trong đó, nhóm thứ nhất phục vụ chủ đầu tư, trực tiếp tham gia vận hành nhà máy. Nhóm thứ hai đảm nhiệm công tác quản lý an toàn hạt nhân, nghiên cứu và hỗ trợ kỹ thuật.

Đối với nhân lực vận hành, Việt Nam cần sớm đào tạo đội ngũ kỹ sư nòng cốt. Trong điều kiện chưa có chương trình đào tạo kỹ thuật điện hạt nhân trong nước đáp ứng đầy đủ yêu cầu, việc cử người ra nước ngoài học tập vẫn cần thiết.

Về lâu dài, ông Trần Chí Thành đề xuất xây dựng chương trình đào tạo kỹ thuật hạt nhân tại các trường đại học có thế mạnh về khoa học và kỹ thuật, từng bước chủ động nguồn nhân lực trong nước.

“Bắt buộc phải xây dựng chương trình đào tạo chuẩn theo tiêu chuẩn quốc tế thì chúng ta mới có thể làm được”, ông Thành nói.

Ông Trần Quang Tuấn, Phó Cục trưởng An toàn bức xạ và hạt nhân, Bộ KH&CN, cho biết theo Chiến lược phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử, Việt Nam đặt mục tiêu xây dựng đội ngũ khoảng 2.000 người vào năm 2030 và 2.500 người vào năm 2035. Lực lượng này bao gồm nhân sự quản lý Nhà nước, nghiên cứu phát triển, hỗ trợ kỹ thuật và vận hành điện hạt nhân.

Ông Tuấn cho rằng Việt Nam đã có nguồn nhân lực nền tảng nhưng cần tiếp tục bổ sung cả về số lượng, cơ cấu và năng lực chuyên sâu để đáp ứng yêu cầu trong giai đoạn mới.

Ông Trần Quang Tuấn, Phó Cục trưởng An toàn bức xạ và hạt nhân, Bộ KH&CN.

Tăng năng lực thẩm định, giám sát an toàn

Bên cạnh nhân lực vận hành, Bộ KH&CN đang triển khai các nhiệm vụ tăng cường năng lực quản lý, thẩm định và giám sát an toàn hạt nhân.

Theo ông Trần Quang Tuấn, Cục An toàn bức xạ và hạt nhân đang thực hiện Đề án tăng cường năng lực được Thủ tướng phê duyệt tại Quyết định 624/QĐ-TTg ngày 6/4/2026.

Đề án đặt mục tiêu đến năm 2030, Cục có tối thiểu 288 nhân sự, tăng lên 388 người vào năm 2035. Đồng thời, Cục phấn đấu tự chủ 70% năng lực thẩm định, đánh giá, thanh tra, kiểm tra và giám sát an toàn, an ninh đối với các dự án điện hạt nhân.

Kỹ sư vận hành dây chuyền 2 sản xuất I-131 dạng dung dịch tại Trung tâm Đồng vị, Viện Nghiên cứu Hạt nhân Đà Lạt.

Cuối tháng 10, Bộ KH&CN ban hành Thông tư 65/2026/TT-BKHCN hướng dẫn thanh tra, kiểm tra và quy định chi tiết hoạt động giám sát an toàn bức xạ và hạt nhân, có hiệu lực từ ngày 16/12.

Thông tư quy định việc giám sát nhà máy điện hạt nhân theo từng giai đoạn, từ khảo sát địa điểm, xây dựng, vận hành thử, vận hành đến chấm dứt hoạt động. Trong đó, các điểm dừng kỹ thuật là mốc kiểm soát bắt buộc, chỉ được tiếp tục công việc sau khi có kết quả kiểm tra, đánh giá hoặc xác nhận đáp ứng yêu cầu an toàn.

Một nội dung đáng chú ý khác là giám sát trực tuyến. Theo Điều 52, hệ thống phải có khả năng truyền dữ liệu về trạng thái vận hành, các hệ thống quan trọng đối với an toàn, điều kiện bức xạ và môi trường tới cơ quan quản lý theo thời gian gần thực.

Thông tư cũng quy định cơ quan an toàn bức xạ và hạt nhân quốc gia bảo đảm hạ tầng số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) hỗ trợ phân tích dữ liệu, phát hiện sớm bất thường và cảnh báo kịp thời.

Ngoài giám sát kỹ thuật, nội dung thanh tra, kiểm tra còn bao gồm đào tạo an toàn bức xạ, chứng chỉ chuyên môn, kiểm soát liều chiếu xạ đối với nhân viên và công tác chuẩn bị, diễn tập ứng phó sự cố.

Về hợp tác quốc tế, Cục An toàn bức xạ và hạt nhân cho biết đang tăng cường hợp tác với các tổ chức nước ngoài, cử cán bộ sang Nga đào tạo nhằm nâng cao năng lực chuyên môn trong lĩnh vực Việt Nam còn ít kinh nghiệm.

Cùng với nhân lực và hệ thống giám sát, Cục nhấn mạnh vai trò của truyền thông trong tạo đồng thuận xã hội, cung cấp thông tin chính xác về ứng dụng năng lượng nguyên tử và công tác bảo đảm an toàn.