Phát triển đường sắt đô thị: Từ mở rộng mạng lưới đến làm chủ công nghệ và nguồn nhân lực

Việt Nam đang bước vào giai đoạn đầu tư lớn nhất từ trước đến nay cho hệ thống đường sắt quốc gia và đường sắt đô thị. Cùng với dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, nhiều tuyến đường sắt đô thị tại Hà Nội và TP.HCM được triển khai, mở ra kỳ vọng hình thành mạng lưới giao thông công cộng hiện đại, góp phần tái cấu trúc không gian phát triển và nâng cao năng lực kết nối quốc gia.

Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh tham quan Phòng mô phỏng điều khiển và khai thác đường sắt tốc độ cao tại UTH.

Riêng TP.HCM, sau khi mở rộng địa giới hành chính, mạng lưới đường sắt đô thị được định hướng phát triển gồm 27 tuyến với tổng chiều dài hơn 1.000km. Quy mô đầu tư này không chỉ đặt ra yêu cầu về xây dựng hạ tầng mà còn đòi hỏi những giải pháp đồng bộ về tiêu chuẩn kỹ thuật, quy hoạch, công nghệ, tài chính và đặc biệt là nguồn nhân lực chất lượng cao.

Đây cũng là những vấn đề trọng tâm sẽ được trao đổi tại Hội thảo quốc tế lần thứ nhất về Hệ thống đường sắt thông minh: Đổi mới sáng tạo vào thực tiễn (SRS 2026) do Trường Đại học Giao thông vận tải TP.HCM (UTH) tổ chức ngày 22/8.

Không chỉ xây dựng thêm các tuyến đường sắt

Đầu tư đường sắt đô thị không đơn thuần là xây dựng các tuyến metro mới. Với một mạng lưới có quy mô lớn, được triển khai qua nhiều giai đoạn và có thể sử dụng các hệ thống công nghệ khác nhau, yêu cầu xây dựng hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật thống nhất và bảo đảm khả năng vận hành liên thông cần được đặt ra ngay từ đầu.

UTH và Tập đoàn Metro Quảng Châu khởi động hợp tác phát triển phòng thí nghiệm tiên tiến về đường sắt đô thị.

Nếu thiếu một khung tiêu chuẩn chung, việc kết nối toàn mạng lưới, lựa chọn công nghệ, bảo trì, nâng cấp và mở rộng trong tương lai sẽ gặp nhiều khó khăn, làm gia tăng chi phí đầu tư và khai thác.

Song song với đó là bài toán quy hoạch. Nhà ga, depot và các hành lang đường sắt không chỉ phục vụ giao thông mà còn trở thành động lực tổ chức lại không gian đô thị. Điều này đòi hỏi quy hoạch mạng lưới đường sắt phải được tích hợp với mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD), nhằm khai thác hiệu quả quỹ đất, hình thành các cực tăng trưởng mới và nâng cao chất lượng môi trường sống.

Đối với một hệ thống đường sắt hiện đại, thách thức không chỉ nằm ở nguồn vốn đầu tư. Phía sau những đoàn tàu là cả một hệ sinh thái công nghệ gồm tín hiệu, điều khiển, viễn thông, dữ liệu, phần mềm, bảo trì và chuỗi cung ứng thiết bị có yêu cầu kỹ thuật rất cao.

Nghi thức trao đổi Biên bản ghi nhớ giữa UTH va Tập đoàn Metro Quảng Châu.

Vì vậy, cùng với việc tiếp nhận công nghệ quốc tế, Việt Nam cần từng bước xây dựng năng lực nghiên cứu, thiết kế, chuyển giao và làm chủ công nghệ; phát triển doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi giá trị ngành đường sắt, qua đó nâng cao năng lực tự chủ và giảm phụ thuộc vào công nghệ nhập khẩu.

Đây cũng là lý do các chuyên gia tại SRS 2026 cho rằng phát triển đường sắt phải được nhìn nhận như quá trình hình thành một hệ sinh thái công nghiệp, thay vì chỉ là đầu tư hạ tầng giao thông.

Nhân lực - mắt xích quyết định sự phát triển bền vững

Bên cạnh công nghệ và nguồn vốn, nguồn nhân lực được xem là yếu tố quyết định khả năng vận hành, khai thác và làm chủ hệ thống đường sắt trong dài hạn.

Thực tế cho thấy, quá trình phát triển đường sắt tốc độ cao, đường sắt đô thị và công nghiệp đường sắt sẽ đòi hỏi đội ngũ kỹ sư, chuyên gia có trình độ cao trong các lĩnh vực thiết kế, xây dựng, điều khiển, tín hiệu, vận hành, bảo trì và quản lý hệ thống. Đây là lĩnh vực đào tạo đặc thù, cần được chuẩn bị từ sớm và gắn chặt với yêu cầu thực tiễn của các dự án.

Sinh viên UTH tham gia học kỳ doanh nghiệp tại Dự án Maia Resort Ho Tram.

Với định hướng đó, UTH nhiều năm qua đã sớm tập trung đầu tư cho lĩnh vực đào tạo và nghiên cứu đường sắt. Nhà trường xây dựng các chương trình đào tạo chuyên ngành, phát triển đội ngũ giảng viên, đầu tư hệ thống phòng thí nghiệm và phòng mô phỏng điều khiển, vận hành đường sắt tốc độ cao; đồng thời mở rộng hợp tác với các trường đại học, doanh nghiệp và đối tác quốc tế nhằm cập nhật công nghệ, nâng cao chất lượng đào tạo và chuẩn bị nguồn nhân lực cho các dự án đường sắt trong tương lai.

Không chỉ dừng ở đào tạo, UTH còn tham gia nghiên cứu, tư vấn, kết nối doanh nghiệp và thúc đẩy chuyển giao công nghệ, từng bước hình thành hệ sinh thái đào tạo - nghiên cứu - ứng dụng trong lĩnh vực đường sắt.

Trên tinh thần đó, SRS 2026 được tổ chức như một diễn đàn kết nối các nhà quản lý, chuyên gia, cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu và doanh nghiệp trong nước, quốc tế nhằm chia sẻ kinh nghiệm và tìm kiếm các giải pháp phù hợp với điều kiện phát triển của Việt Nam.

Chương trình gồm 1 tham luận dẫn đề, 8 tham luận chuyên sâu và phiên thảo luận chuyên gia, tập trung vào 4 nhóm nội dung trọng tâm: xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật và vận hành liên thông; quy hoạch mạng lưới đường sắt gắn với phát triển đô thị theo mô hình TOD; mô hình tài chính và khai thác nguồn lực từ đất đai; chuyển giao công nghệ, nội địa hóa thiết bị và phát triển chuỗi cung ứng.

Sinh viên UTH tại Phòng mô phỏng điều khiển và khai thác đường sắt tốc độ cao.

Nhiều chuyên gia đến từ Việt Nam và các quốc gia có kinh nghiệm phát triển đường sắt sẽ chia sẻ những mô hình, bài học thực tiễn về quy hoạch, phát triển metro, công nghệ thông tin di động đường sắt, ứng dụng 5G, phát triển cộng đồng gắn với TOD và các giải pháp thúc đẩy năng lực tự chủ công nghệ.

Không chỉ là diễn đàn học thuật, SRS 2026 còn hướng tới kết nối giữa nghiên cứu, đào tạo và doanh nghiệp, góp phần hình thành mạng lưới hợp tác phục vụ phát triển ngành đường sắt Việt Nam.

Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn đầu tư mạnh cho hạ tầng đường sắt, việc xây dựng một hệ sinh thái gồm công nghệ, doanh nghiệp và nguồn nhân lực chất lượng cao sẽ là điều kiện quan trọng để hiện thực hóa mục tiêu phát triển ngành đường sắt hiện đại, đồng bộ và từng bước làm chủ công nghệ. 

Với vai trò là cơ sở đào tạo có thế mạnh trong lĩnh vực giao thông vận tải, UTH đang từng bước khẳng định vai trò không chỉ đào tạo nguồn nhân lực mà còn đồng hành cùng quá trình nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và kết nối các nguồn lực phục vụ chiến lược phát triển đường sắt của Việt Nam.