Phát triển hạ tầng: Từ đột phá chiến lược đến yêu cầu kiểm toán đánh giá hiệu quả đầu tưBài cuối: Đổi mới kiểm toán, đo lường toàn diện hiệu quả đầu tư

Thực hiện chỉ đạo của Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa, toàn Ngành đã lựa chọn 28 dự án để kiểm toán đánh giá hiệu quả đầu tư. Ảnh minh họa: HUY THÀNH

Từ kiểm tra tuân thủ đến đánh giá hiệu quả

Thông lệ quốc tế cho thấy, các cơ quan kiểm toán tối cao ngày càng mở rộng từ kiểm toán báo cáo tài chính, kiểm toán tuân thủ sang kiểm toán hoạt động, tập trung đánh giá tính kinh tế, hiệu quả và hiệu lực trong quản lý, sử dụng nguồn lực, nhất là đối với các dự án đầu tư công.

Tại Trung Quốc, kiểm toán không chỉ xem xét chi phí, tiến độ, khối lượng, chất lượng công trình mà còn đánh giá hiệu quả sử dụng vốn công, mức độ phù hợp với mục tiêu phát triển, rủi ro tài khóa và trách nhiệm của các chủ thể quản lý. Tại Hàn Quốc, kiểm toán được thực hiện xuyên suốt vòng đời dự án, từ chuẩn bị đầu tư đến vận hành, trong đó chú trọng công suất khai thác, chất lượng dịch vụ và lợi ích kinh tế - xã hội thực tế.

Những kinh nghiệm này cho thấy, đổi mới hoạt động kiểm toán của Kiểm toán nhà nước (KTNN) Việt Nam là yêu cầu tất yếu, vừa đáp ứng yêu cầu thực tiễn phát triển, vừa hướng tới tiệm cận các thông lệ kiểm toán quốc tế.

Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới với mục tiêu trở thành nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045. Trong tiến trình đó, đầu tư công tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong phát triển kết cấu hạ tầng chiến lược, thúc đẩy tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Quy mô đầu tư ngày càng lớn đòi hỏi công tác quản trị phải chuyển từ quản lý theo tiến độ, giải ngân sang quản lý theo kết quả đầu ra và hiệu quả đầu tư.

Bối cảnh đó đặt ra yêu cầu đổi mới đối với các cơ quan kiểm tra, giám sát, trong đó có KTNN. Hoạt động kiểm toán cần chuyển mạnh từ chủ yếu kiểm tra tính đúng đắn, tuân thủ quy định, dự toán, tiến độ sang đánh giá toàn diện hiệu quả sử dụng ngân sách, kết quả đầu ra và mức độ đóng góp của dự án vào các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội.

Đo hiệu quả từ đồng vốn đến giá trị phát triển

Trước yêu cầu từ thực tiễn, PGS,TS. Nguyễn Hồng Thái - Trưởng Khoa Vận tải kinh tế, Trường Đại học Giao thông vận tải - cho rằng, công tác kiểm toán dự án đầu tư cần được đổi mới theo hướng chuyển từ kiểm tra “chi đúng, chi đủ” sang đánh giá “đầu tư có hiệu quả hay không”. Kiểm toán không chỉ xác định tính tuân thủ của hồ sơ, quy trình, chi phí, tiến độ mà cần đánh giá mức độ hoàn thành mục tiêu đầu tư, hiệu quả khai thác và những giá trị kinh tế - xã hội mà dự án mang lại.

Khẳng định sự cần thiết phải đổi mới phương pháp tiếp cận kiểm toán, TS. Nguyễn Đức Kiên - nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế, nay là Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, nguyên Tổ trưởng Tổ Tư vấn của Thủ tướng Chính phủ - cho rằng, đánh giá đầu tư công giai đoạn 2026-2030 cần được nhìn nhận rộng hơn, chú trọng hiệu ứng lan tỏa và khả năng huy động nguồn lực xã hội. Hiệu quả của một đồng vốn công không chỉ nằm ở quy mô dự án mà còn ở khả năng thu hút thêm nguồn lực, tạo năng lực sản xuất, kết nối không gian phát triển và thúc đẩy tăng trưởng.

Theo PGS,TS. Bùi Thị Ngọc - Trưởng Khoa Kế toán và Kinh doanh, Trường Đại học Thủy lợi, cần tăng tỷ trọng kiểm toán hoạt động, kiểm toán xuyên suốt vòng đời dự án và hình thành thông lệ kiểm toán sau khai thác từ 3-5 năm đối với các dự án quy mô lớn. Hoạt động kiểm toán cũng cần chuyển từ từng dự án riêng lẻ sang kiểm toán theo chuỗi, theo vùng hoặc theo chương trình, qua đó đánh giá tính đồng bộ, khả năng kết nối và hiệu quả tổng thể của hệ thống hạ tầng.

Đặc biệt, trước quy mô đầu tư công ngày càng lớn, phương pháp kiểm toán cần được hiện đại hóa thông qua khai thác dữ liệu lớn, ứng dụng công nghệ số, viễn thám, mô hình thông tin công trình và các công cụ phân tích rủi ro. Từ đó, kiểm toán có thể chuyển từ tư duy hậu kiểm chứng từ sang phân tích dữ liệu, nâng cao khả năng nhận diện rủi ro và đánh giá hiệu quả trên phạm vi rộng.

Tuy nhiên, theo bà Ngọc, đổi mới kiểm toán đòi hỏi phải hoàn thiện hệ thống tiêu chí, dữ liệu và năng lực thực thi của đội ngũ kiểm toán viên. Khi đánh giá hiệu quả, kiểm toán viên cần phân định rõ nguyên nhân khách quan, chủ quan; giữa sai phạm và rủi ro nghề nghiệp, qua đó vừa bảo đảm kỷ cương, vừa tạo động lực đổi mới, sáng tạo vì mục tiêu phát triển chung.

Đồng hành nâng cao hiệu quả đầu tư công

Mục tiêu tăng trưởng cao đòi hỏi sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị. Đồng hành với yêu cầu phát triển đất nước, KTNN xác định tiếp tục đổi mới hoạt động kiểm toán, chú trọng đánh giá đầy đủ hơn tính kinh tế, hiệu lực và hiệu quả trong quản lý, sử dụng nguồn lực công, đặc biệt đối với các dự án phát triển kết cấu hạ tầng - động lực quan trọng của phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2026-2030.

Trên cơ sở đó, KTNN đã huy động trí tuệ toàn Ngành xây dựng Bộ tiêu chí kiểm toán đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội dự án sau đầu tư.

Trao đổi với Báo Kiểm toán, ông Vũ Duy Bắc - Phó Kiểm toán trưởng KTNN chuyên ngành IV - kỳ vọng Bộ tiêu chí sẽ tạo sự thay đổi căn bản về phương pháp kiểm toán. Theo đó, kiểm toán không chỉ tập trung đánh giá việc tuân thủ quy định về chi tiêu mà còn xem xét đồng vốn đầu tư có mang lại hiệu quả tương xứng hay không.

Phương pháp đánh giá được chuẩn hóa theo chuỗi từ nguồn lực đầu vào, kết quả đầu ra đến khai thác, vận hành và tác động phát triển; đồng thời tăng cường ứng dụng dữ liệu số và công nghệ nhằm nâng cao tính khách quan của bằng chứng kiểm toán.

“Khi Bộ tiêu chí được vận dụng thống nhất, hiệu quả trong toàn Ngành, kết quả kiểm toán sẽ không chỉ dừng ở việc phát hiện sai phạm, thất thoát, mà còn cung cấp luận cứ khoa học, đáng tin cậy để phục vụ công tác hoạch định chính sách đầu tư công cho các giai đoạn tiếp theo” - ông Vũ Duy Bắc nhấn mạnh.

Cùng với việc xây dựng Bộ tiêu chí, thực hiện chỉ đạo của Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa, toàn Ngành đã lựa chọn 28 dự án để kiểm toán đánh giá hiệu quả đầu tư, trong đó KTNN chuyên ngành IV được giao kiểm toán 2 dự án.

Theo ông Vũ Duy Bắc, các dự án được lựa chọn dựa trên quy mô vốn đầu tư lớn, tính chất quan trọng quốc gia hoặc trọng điểm ngành giao thông, mức độ rủi ro và sự quan tâm của dư luận xã hội. Đồng thời, ưu tiên các dự án đã hoàn thành hoặc đưa vào khai thác, sử dụng trong một thời gian nhất định, bảo đảm đủ dữ liệu thực tế để đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội sau đầu tư.

Không chỉ đổi mới phương pháp, KTNN cũng chú trọng nâng cao năng lực chuyên môn của kiểm toán viên. Năm 2026, KTNN chuyên ngành IV tổ chức 5 lớp tập huấn chuyên sâu về công nghệ thi công hầm, đường sắt đô thị, cảng hàng không - sân bay và các công trình giao thông đường thủy, đường bộ.

Đối tượng tham gia được mở rộng tới công chức làm công tác kiểm toán dự án đầu tư xây dựng trong toàn Ngành, với sự chia sẻ kinh nghiệm của các chuyên gia, ban quản lý dự án, đơn vị tư vấn và nhà đầu tư. Hoạt động này góp phần nâng cao năng lực chuyên môn cho kiểm toán viên, đáp ứng yêu cầu kiểm toán trong bối cảnh các dự án đầu tư công ngày càng ứng dụng công nghệ hiện đại và chuyển mạnh sang quản lý bằng dữ liệu số.

Khi tiêu chí và phương pháp mới được vận dụng thống nhất, kết quả kiểm toán sẽ không chỉ dừng ở phát hiện sai phạm, thất thoát mà còn cung cấp cơ sở đánh giá hiệu quả đầu tư, góp phần nâng cao chất lượng quản lý đầu tư công.

Từ “kiểm tra đúng - sai” đến “đo lường giá trị”, đổi mới kiểm toán không chỉ là yêu cầu đối với KTNN mà còn là một phần của quá trình đổi mới quản trị đầu tư công, để mỗi đồng vốn được đầu tư không chỉ đúng quy định mà thực sự tạo ra giá trị cho phát triển./.