Phát triển nhân lực biển với ba trụ cột: Chuyên môn, số và xanh
Chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và sự phát triển nhanh chóng của khoa học, công nghệ đang làm thay đổi hoạt động vận tải biển, khai thác cảng và logistics, đặt ra yêu cầu mới đối với đào tạo, nghiên cứu khoa học và phát triển nguồn nhân lực.

VIMC đang tập trung chuyển đổi số, chuyển đổi xanh để phát triển đội tàu vận tải thế hệ mới, hệ thống cảng biển hiện đại (Ảnh: VIMC)
Chung quanh vấn đề này, phóng viên Báo Nhân Dân trao đổi với Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Văn Thuần, Phó Hiệu trưởng Trường đại học Hàng hải Việt Nam.
Phóng viên: Sự phát triển nhanh chóng của khoa học-công nghệ, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh đang tác động như thế nào đến yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực hàng hải hiện nay, thưa ông?
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Văn Thuần: Khoa học, công nghệ đang làm thay đổi không chỉ phương thức hoạt động mà cả yêu cầu về kiến thức, kỹ năng và năng lực nghề nghiệp của người lao động trong ngành hàng hải. Trước đây, ở nhiều vị trí, người lao động chủ yếu cần nắm vững chuyên môn, quy trình nghiệp vụ và kỹ năng vận hành thiết bị. Tuy nhiên, khi công nghệ số, tự động hóa và các yêu cầu về môi trường ngày càng được tích hợp vào hoạt động sản xuất, kinh doanh, những năng lực này cần tiếp tục được mở rộng.
Chẳng hạn, trong lĩnh vực khai thác cảng, hoạt động quản lý không chỉ liên quan điều phối phương tiện, cầu bến và hàng hóa mà còn gắn với các hệ thống quản lý, phân tích dữ liệu và lựa chọn phương án vận hành. Đối với logistics, người làm công tác quản trị phải tính đến chi phí, thời gian, hiệu quả khai thác và những tác động môi trường trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Trong vận tải biển, công nghệ động cơ, nhiên liệu mới và yêu cầu kiểm soát phát thải cũng đặt ra đòi hỏi cao hơn đối với đội ngũ sĩ quan, kỹ sư và thuyền viên.
Từ thực tiễn đó, Trường đại học Hàng hải Việt Nam đang đổi mới chương trình và phương pháp đào tạo theo hướng gắn với sự thay đổi công nghệ của doanh nghiệp và những yêu cầu nghề nghiệp trong tương lai.
Một trong những thay đổi quan trọng là chuyển từ truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực giải quyết vấn đề. Sinh viên được tiếp cận những bài toán thực tế như tổ chức tuyến vận tải, thiết kế mạng lưới logistics, đánh giá chi phí, quản lý kho hoặc lựa chọn phương án khai thác. Qua đó, người học không chỉ vận dụng kiến thức chuyên môn mà còn phải biết phân tích thông tin, so sánh và lựa chọn phương án phù hợp.
Đặc biệt, trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển nhanh, vấn đề không đơn thuần là có cho sinh viên sử dụng AI trong học tập hay không. Quan trọng hơn là hướng dẫn người học sử dụng công nghệ có trách nhiệm, biết đặt câu hỏi, kiểm chứng kết quả và kết hợp với kiến thức chuyên môn.
Vì vậy, đổi mới đào tạo không chỉ là bổ sung những nội dung công nghệ vào chương trình, mà còn phải thay đổi cách tổ chức học tập, giúp sinh viên chủ động tiếp cận kiến thức mới và thích ứng với những yêu cầu nghề nghiệp ngày càng cao.

Trường đại học Hàng hải tổ chức tư vấn tuyển sinh. (Ảnh: Đại học Hàng hải)
Phóng viên: Chuyển đổi xanh đang đặt ra những yêu cầu mới về công nghệ động cơ, nhiên liệu và kiểm soát phát thải. Nhà trường đã đổi mới hoạt động đào tạo, nghiên cứu khoa học như thế nào để chuẩn bị cho sự chuyển dịch này?
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Văn Thuần: Đối với các chương trình thuộc lĩnh vực khoa học hàng hải, nhà trường đang cập nhật nội dung về vận tải biển xanh, hàng hải thông minh và an toàn. Bên cạnh kiến thức về điều khiển tàu, khai thác máy tàu và kỹ thuật hàng hải, sinh viên được tăng cường tiếp cận công nghệ số, các hệ thống điều khiển, quản lý năng lượng, sử dụng nhiên liệu mới và giảm phát thải.
Một trong những điều kiện hỗ trợ đào tạo là hệ thống mô phỏng buồng máy do Công ty NS United Kaiun Kaisha của Nhật Bản trao tặng. Hệ thống có khả năng mô phỏng các công nghệ động cơ tiên tiến, trong đó có động cơ sử dụng khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) và động cơ nhiên liệu kép (Dual Fuel). Qua đó, sinh viên được tìm hiểu nguyên lý hoạt động, đặc điểm kỹ thuật và yêu cầu vận hành của những thế hệ động cơ mới.
Nhà trường còn có hệ thống mô phỏng buồng lái Transas NTPRO 5000 với tầm nhìn 240 độ, giúp người học làm quen với trang thiết bị và rèn luyện kỹ năng xử lý những tình huống tương tự hoạt động thực tế trên tàu.
Cùng với đổi mới điều kiện thực hành, nhà trường thúc đẩy những hướng nghiên cứu về kiểm kê phát thải khí nhà kính, phát triển cảng xanh, nhiên liệu thay thế và quản lý môi trường biển.
Trong lĩnh vực môi trường, nhà trường có hệ thống thiết bị phân tích và quan trắc chuyên dụng như khối phổ plasma cảm ứng (ICP-MS), sắc ký lỏng ghép khối phổ (LC-MS), sắc ký khí (GC) và quang phổ hồng ngoại. Các thiết bị hiện trường phục vụ lấy mẫu, phân tích nước biển, đất, bùn, trầm tích, không khí và những thông số môi trường khác.
Đáng chú ý, nhà trường có thiết bị phục vụ quan trắc khí thải động cơ tàu biển, trong đó có CO, SO₂, NOₓ và bụi. Việc kết hợp phân tích trong phòng thí nghiệm với quan trắc hiện trường tạo điều kiện để giảng viên, sinh viên tiếp cận các phương pháp nghiên cứu, đánh giá môi trường gắn với hoạt động hàng hải.
Bên cạnh đó, những nội dung về kinh tế biển xanh, quy hoạch không gian biển, giảm phát thải khí nhà kính, cảng xanh và quản lý môi trường biển cũng đang được tăng cường trong hoạt động đào tạo, nghiên cứu.

Cảng Cái Mép-Thị Vải. (Ảnh: VIMC)
Phóng viên: Một yêu cầu quan trọng hiện nay là gắn đào tạo với nghiên cứu và ứng dụng khoa học, công nghệ. Nhà trường đang triển khai những mô hình nào để sinh viên tham gia nghiên cứu, phát triển công nghệ và giải quyết các bài toán thực tiễn?
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Văn Thuần: Chúng tôi xác định một trường đại học hàng hải trong giai đoạn mới không thể chỉ là nơi cung cấp nhân lực mà cần từng bước trở thành trung tâm tri thức, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo của hệ sinh thái kinh tế biển.
Theo đó, nghiên cứu khoa học cần xuất phát nhiều hơn từ những vấn đề mà ngành và doanh nghiệp đang phải giải quyết, như tối ưu hóa khai thác cảng, giảm chi phí logistics, quản trị chuỗi cung ứng, giảm phát thải đội tàu, sử dụng năng lượng sạch và tự động hóa hoạt động kho cảng.
Nhà trường đang thúc đẩy các hướng nghiên cứu về trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, Internet vạn vật, blockchain trong vận tải; tự động hóa, điều khiển thông minh và logistics thông minh, cùng những giải pháp giảm ô nhiễm, phát triển hàng hải bền vững.
Để gắn nghiên cứu với đào tạo, chúng tôi chú trọng xây dựng môi trường thực hành, mô phỏng và tạo điều kiện để sinh viên trực tiếp tham gia phát triển những mô hình, sản phẩm kỹ thuật.
Chẳng hạn, hệ thống mô phỏng khai thác cảng PL-TOS cho phép sinh viên thực hành các quy trình nghiệp vụ cảng. Tại Trung tâm đào tạo logistics Tiểu vùng Mê Kông-Nhật Bản, được đầu tư với sự hỗ trợ của Quỹ Hội nhập Nhật Bản-ASEAN, người học được tiếp cận các phần mềm SAP, hệ thống quản lý kho WMS, cùng kho mô phỏng, băng chuyền và thiết bị nâng hạ.
Đáng chú ý, một số sản phẩm nghiên cứu của sinh viên đã được đưa vào phục vụ đào tạo, trong đó có robot AGV vận chuyển hàng tự động trong kho. Đây là thí dụ cho thấy kết quả nghiên cứu có thể tiếp tục được sử dụng trong giảng dạy, giúp sinh viên khác tiếp cận và tìm hiểu công nghệ.
Trong lĩnh vực cơ khí và tự động hóa, nhà trường có các hệ thống máy gia công CNC, phần mềm thiết kế và mô phỏng kỹ thuật. Giảng viên, sinh viên cũng đang nghiên cứu kết hợp công nghệ CNC với in 3D, hướng tới khả năng thực hiện gia công cắt gọt và chế tạo bồi đắp trên cùng một hệ thống.
Thông qua những hoạt động này, nhà trường hướng tới hình thành môi trường đào tạo gắn nghiên cứu với thực hành, giúp người học không chỉ biết sử dụng thiết bị mà còn có khả năng tham gia phát triển và cải tiến công nghệ.
Tuy nhiên, để nghiên cứu khoa học phát huy hiệu quả, sự kết nối với doanh nghiệp cần được thực hiện sâu hơn. Chúng tôi mong muốn doanh nghiệp không chỉ tiếp nhận sinh viên thực tập mà còn đưa những bài toán kỹ thuật, quản trị vào giảng đường, cử chuyên gia tham gia giảng dạy và phối hợp triển khai nghiên cứu, phát triển sản phẩm.

Sinh viên thực hành trên buồng điều khiển. (Ảnh: Đại học Hàng hải)
Phóng viên: Từ những thay đổi về công nghệ và yêu cầu phát triển bền vững, theo ông, đâu là những năng lực cốt lõi của nguồn nhân lực hàng hải trong 10-20 năm tới? Cần có những giải pháp gì để hiện thực hóa mục tiêu này?
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Văn Thuần: Từ góc độ của Trường đại học Hàng hải Việt Nam, chúng tôi cho rằng thách thức lớn trong những năm tới là đào tạo được một thế hệ nhân lực có đồng thời ba năng lực: chuyên môn hàng hải-logistics, năng lực số và năng lực xanh.
Một cử nhân kinh tế vận tải hay logistics trong tương lai không thể chỉ biết tổ chức vận tải, mà còn phải biết tổ chức vận tải hiệu quả hơn, thông minh hơn và ít phát thải hơn. Một nhà quản lý cảng không chỉ cần nắm vững nghiệp vụ khai thác cầu bến mà phải có khả năng quản lý, vận hành cảng dựa trên dữ liệu, công nghệ và các tiêu chí môi trường. Tương tự, người làm logistics không chỉ hướng tới giảm chi phí mà cần tối ưu đồng thời chi phí, thời gian, khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng và dấu chân carbon.
Nếu trước đây, chúng ta thường đặt câu hỏi sinh viên tốt nghiệp có đáp ứng được công việc hay không, thì trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh chóng, câu hỏi lớn hơn phải là: “Sinh viên hôm nay có đủ năng lực làm chủ những công việc và công nghệ của ngành hàng hải, logistics trong 10-20 năm tới hay không?”
Để đáp ứng yêu cầu đó, trước hết cần tiếp tục đổi mới chương trình đào tạo theo hướng liên ngành, tích hợp kiến thức chuyên môn với công nghệ số và những yêu cầu về môi trường, phát triển bền vững.
Nhà trường đang quan tâm xây dựng chương trình đào tạo tích hợp Đại học-Thạc sĩ, tạo điều kiện để sinh viên có năng lực được tiếp cận sớm các học phần chuyên sâu, tham gia đề tài và dự án nghiên cứu cùng giảng viên, doanh nghiệp. Qua đó, người học có thể hình thành sớm năng lực nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và giải quyết những vấn đề công nghệ, quản trị phức tạp.
Giải pháp quan trọng tiếp theo là thúc đẩy nghiên cứu khoa học gắn với những yêu cầu thực tiễn của kinh tế biển. Nhà trường định hướng phát triển các trung tâm đổi mới sáng tạo và nghiên cứu biển gắn với trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, tự động hóa và công nghệ xanh; nâng cao chất lượng các nhóm nghiên cứu về hàng hải thông minh, logistics, năng lượng tái tạo ngoài khơi và công trình biển.
Cùng với đó, cần chú trọng thương mại hóa kết quả nghiên cứu, đẩy mạnh chuyển giao công nghệ và tăng cường sự tham gia của doanh nghiệp vào quá trình nghiên cứu, đổi mới sáng tạo.
Một giải pháp khác là phát triển môi trường đào tạo thông minh, học liệu số và các nền tảng học tập trực tuyến, kết hợp nâng cao hiệu quả sử dụng hệ thống thực hành, mô phỏng và nghiên cứu hiện có.
Để thực hiện những nhiệm vụ này, yếu tố con người vẫn giữ vai trò quyết định. Nhà trường tiếp tục quan tâm hoàn thiện chính sách thu hút, đãi ngộ giảng viên và chuyên gia đầu ngành; mở rộng sự tham gia của các nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài và chuyên gia quốc tế trong đào tạo, nghiên cứu và chuyển giao công nghệ.
Đồng thời, chúng tôi mong muốn tiếp tục nhận được sự quan tâm, hỗ trợ của các bộ, ngành và thành phố Hải Phòng trong quá trình thực hiện Đề án xây dựng Trường đại học Hàng hải Việt Nam trở thành trường trọng điểm quốc gia về đào tạo, nghiên cứu phục vụ phát triển bền vững kinh tế biển đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
Mục tiêu của nhà trường không chỉ là cung cấp đủ nhân lực cho ngành, mà còn góp phần hình thành đội ngũ nhân lực chất lượng cao có khả năng làm chủ công nghệ, thúc đẩy chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và nâng cao năng lực cạnh tranh của kinh tế biển Việt Nam.
Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn ông!


