Phát triển tổ hợp, cụm, khu sáng tạo văn hóa không chỉ dừng ở hạ tầng cứng

Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa lần đầu xác lập khung pháp lý cho tổ hợp sáng tạo văn hóa và cụm, khu công nghiệp sáng tạo văn hóa, kèm nhiều ưu đãi về đất đai, đầu tư. Để các chính sách đó phát huy hiệu quả và phát triển hệ sinh thái sáng tạo, mối liên hệ giữa ưu đãi về đất đai, hạ tầng và đời sống sáng tạo bên trong các cụm, khu, tổ hợp cần được thể hiện rõ hơn và được thiết kế đồng bộ với Luật Đất đai (sửa đổi) đang được Quốc hội xem xét tại Kỳ họp thứ 2.

Khai mạc Kỳ họp thứ hai Quốc hội khóa XVI, ngày 17/10/2026. (Ảnh: DUY LINH)

Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 xây dựng một số tập đoàn công nghiệp văn hóa, cụm, khu công nghiệp sáng tạo, tổ hợp sáng tạo văn hóa tầm cỡ quốc tế dựa trên nền tảng công nghệ cao. Đây là một mục tiêu trọng điểm, bởi ở nhiều quốc gia, các khu sáng tạo chính là nơi nghệ sĩ, nhà thiết kế, doanh nghiệp công nghệ và nhà đầu tư gặp nhau, biến ý tưởng thành sản phẩm và cùng xây dựng hệ sinh thái công nghiệp văn hóa.

Ở Việt Nam, những không gian như vậy đã hình thành, song phần lớn có quy mô nhỏ lẻ và tự phát. Tại Hà Nội, Zone 9, khu sáng tạo dựng trên nền nhà xưởng cũ từng là điểm hẹn của giới sáng tạo trước khi đóng cửa. Nhiều năm sau, không ít người nhận ra thành phố đã mất đi một không gian đáng quý. Gần đây hơn, một phần Nhà máy Xe lửa Gia Lâm được dùng làm địa điểm của Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội năm 2023. Theo Ban Tổ chức, sự kiện đón khoảng 200.000 lượt khách cho thấy tiềm năng của lĩnh vực này. Việt Nam đang thực sự “khát” không gian được thiết kế, tổ chức chuyên nghiệp để công nghiệp văn hóa phát triển.

Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa mong muốn tạo lập khung pháp lý và chính sách ưu đãi cho các không gian sáng tạo. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để khung pháp lý, ưu đãi đó thực sự nuôi dưỡng được hoạt động sáng tạo và hệ sinh thái công nghiệp văn hóa.

Khung pháp lý đột phá dành cho không gian sáng tạo

Trước hết, dự thảo Luật phân biệt rõ hai mô hình. Tổ hợp sáng tạo văn hóa là khu phức hợp các công trình, không gian để cho thuê, khai thác nhằm phát triển công nghiệp văn hóa kết hợp với thương mại, dịch vụ. Tổ hợp có thể nằm trong khu đô thị, khu du lịch hoặc tại nhà máy, công trình được chuyển đổi công năng. Cụm, khu công nghiệp sáng tạo văn hóa là khu vực có ranh giới xác định, tập trung doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân trong các khâu từ sáng tạo, nghiên cứu, thử nghiệm đến sản xuất, phân phối, thương mại hóa. Việc dự thảo ghi nhận mô hình chuyển đổi công năng nhà máy, công trình cũ thành không gian sáng tạo là điểm mới đáng chú ý. Với các thành phố đang chủ trương di dời cơ sở sản xuất ra khỏi nội đô, quy định này có thể mở thêm một hướng sử dụng quỹ nhà xưởng cũ cho hoạt động công nghiệp văn hóa.

Chương trình nghệ thuật “Âm cảnh Ga Hà Nội” do nghệ sĩ Trí Minh cùng các công nhân Nhà máy Xe lửa Gia Lâm, Ga Hà Nội, thực hiện trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2023. (Ảnh: TTXVN)

Các ưu đãi dành cho cụm, khu khá mạnh. Dự án đầu tư tại đây được hưởng ưu đãi như dự án tại địa bàn có điều kiện kinh tế-xã hội đặc biệt khó khăn, được miễn, giảm tiền thuê đất theo quy định của pháp luật về đất đai. Nhà đầu tư kết cấu hạ tầng còn được Nhà nước xem xét hỗ trợ hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng kết nối và vận tải hành khách công cộng. Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh có thể chấp thuận nhà đầu tư không qua đấu giá quyền sử dụng đất, đấu thầu, nếu dự án có vai trò hình thành hoặc dẫn dắt hệ sinh thái công nghiệp văn hóa. Điều kiện kèm theo là dự án thuộc danh mục ưu tiên được công khai và nhà đầu tư đáp ứng yêu cầu về năng lực tài chính, kinh nghiệm, tiến độ thực hiện và cam kết đầu tư theo quy định của Chính phủ. Việc chấp thuận phải công khai, minh bạch, có cơ chế chấm dứt, thu hồi dự án khi nhà đầu tư không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ cam kết.

Đáng chú ý, dự thảo có cơ chế công nhận những khu vực đã hình thành là cụm, khu công nghiệp sáng tạo văn hóa. Các hoạt động, sự kiện đã được xác định trong phương án quản lý, vận hành chỉ cần thông báo, không phải xin phép riêng từng sự kiện (trừ hoạt động có yếu tố nước ngoài, thuộc lĩnh vực quốc phòng, an ninh hoặc vượt quá điều kiện an toàn của địa điểm), kèm theo hậu kiểm của cơ quan nhà nước. Với các hoạt động diễn ra thường xuyên như triển lãm, biểu diễn, đây là một cải cách thủ tục thực chất.

Dự thảo cũng quy định việc đánh giá hiệu quả hạ tầng công nghiệp văn hóa theo các nhóm tiêu chí kinh tế, xã hội và khả năng hình thành hệ sinh thái. Bên cạnh ưu đãi cho nhà đầu tư hạ tầng, dự thảo giao Chính phủ quy định việc hỗ trợ cho doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, doanh nghiệp nhỏ và vừa, chủ thể sáng tạo, cá nhân, hộ kinh doanh hoạt động trong tổ hợp, cụm, khu; Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định mức hỗ trợ trong phạm vi Chính phủ quy định. Nhà đầu tư hạ tầng cũng có trách nhiệm quản lý, vận hành hạ tầng theo mục tiêu phát triển công nghiệp văn hóa.

Gắn kết các ưu đãi với đời sống sáng tạo

Như vậy, dự thảo đã có công cụ cho cả “phần vỏ” (đất đai, hạ tầng, công trình) lẫn “phần hồn” (hỗ trợ chủ thể sáng tạo, cơ chế tổ chức sự kiện, đánh giá hiệu quả). Tuy nhiên, mối liên hệ giữa hai nhóm công cụ này chưa được thể hiện rõ. Các điều kiện để nhà đầu tư hạ tầng được chấp thuận và hưởng ưu đãi chưa gắn với những yếu tố như tỷ lệ không gian dành cho sáng tạo, giá thuê đối với chủ thể sáng tạo hay mức độ hoạt động sáng tạo trong khu.

Thứ nhất, điều kiện chấp thuận nhà đầu tư chưa phản ánh rõ yêu cầu về hệ sinh thái sáng tạo. Theo dự thảo, nhà đầu tư được chấp thuận không qua đấu giá phải đáp ứng yêu cầu về năng lực tài chính, kinh nghiệm, tiến độ thực hiện và cam kết đầu tư theo quy định của Chính phủ. Các yêu cầu này cần thiết để bảo đảm dự án được triển khai, nhưng tự thân chưa đo được khả năng hình thành hệ sinh thái sáng tạo. Tiêu chí dự án “có vai trò hình thành hoặc dẫn dắt hệ sinh thái” cũng chưa được dự thảo định nghĩa cụ thể. Trong khi đó, tổ hợp sáng tạo được phép kết hợp với mục tiêu thương mại, dịch vụ, còn cụm, khu được ưu đãi cả dự án nhà ở cho người lao động.

Tuy nhiên, dự thảo chưa đặt ra tỷ lệ giữa diện tích dành cho sáng tạo và diện tích thương mại, dịch vụ, nhà ở. Khi chưa có tỷ lệ này, sẽ khó có căn cứ để bảo đảm không gian dành cho hoạt động sáng tạo được duy trì trong suốt quá trình khai thác. Đối với danh mục công trình, thiết chế phục vụ công nghiệp văn hóa làm căn cứ hưởng ưu đãi, cũng có ý kiến lo ngại nguy cơ tạo cơ chế “xin-cho” nếu danh mục công trình do tư nhân đầu tư được mở rộng quá mức.

Nhà máy Xe lửa Gia Lâm là điểm nhấn lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội năm 2023 với nhà xưởng, đầu máy trở thành không gian nghệ thuật triển lãm, trưng bày… thu hút đông đảo người dân đến tham quan. (Ảnh: TTXVN)

Thứ hai,kết quả đánh giá hiệu quả chưa gắn với ưu đãi. Theo dự thảo, kết quả đánh giá hiệu quả hạ tầng công nghiệp văn hóa được dùng làm căn cứ để xem xét việc tiếp tục bố trí nguồn lực hỗ trợ của Nhà nước và điều chỉnh phương án quản lý, vận hành, nhưng không làm ảnh hưởng đến các chính sách ưu đãi mà tổ chức, cá nhân đã được hưởng. Báo cáo thẩm tra số 1218/BC-UBVHXH16 ngày 12/10/2026 của Ủy ban Văn hóa và Xã hội cũng ghi nhận ý kiến đề nghị cân nhắc kỹ lưỡng điều kiện này. Bảo vệ quyền lợi hợp pháp của nhà đầu tư là cần thiết, song dự thảo chưa quy định việc sử dụng kết quả đánh giá để xem xét các ưu đãi về đầu tư, đất đai, thuế mà dự án đang được hưởng. Cụm từ “chính sách ưu đãi… đã được hưởng” cũng cần được làm rõ, để không bị hiểu là mọi ưu đãi dài hạn đều được giữ nguyên bất kể khu sáng tạo có hoạt động hiệu quả hay không.

Thứ ba,các quy định cần đồng bộ với pháp luật về đất đai đang được sửa đổi. Điều kiện thành lập cụm, khu công nghiệp sáng tạo văn hóa yêu cầu phù hợp với quy hoạch và kế hoạch sử dụng đất có liên quan. Ưu đãi miễn, giảm tiền thuê đất được dẫn chiếu về pháp luật đất đai. Trong khi đó, Luật Đất đai (sửa đổi) đang được Quốc hội xem xét tại Kỳ họp thứ 2 và theo hồ sơ định hướng chính sách sửa đổi Luật Đất đai, dự kiến chỉ còn kế hoạch sử dụng đất cấp tỉnh và cấp xã. Nếu hai đạo luật không được rà soát đồng bộ, căn cứ để thành lập cụm, khu sáng tạo theo kế hoạch sử dụng đất có thể không thống nhất.

Bài toán chuyển đổi công năng các nhà xưởng cũ cũng cần được quan tâm. Có ý kiến cho rằng, khi chuyển đổi công năng, một số địa phương còn vướng mắc về quy hoạch, thanh lý tài sản, thu hồi, đấu giá đất, trong khi dự thảo chưa quy định điều kiện, trình tự, thẩm quyền xử lý các vấn đề về quy hoạch, sử dụng đất, quản lý tài sản công dôi dư, phòng cháy, chữa cháy khi chuyển đổi công năng. Nghị quyết số 80-NQ/TW yêu cầu văn hóa phải thấm sâu vào mọi quy hoạch, kế hoạch, đề án, dự án với tầm nhìn dài hạn và tiêu chuẩn cao. Đối với cụm, khu sáng tạo, điều đó có nghĩa là không gian cho văn hóa phải được tính đến ngay từ quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, chứ không chỉ được “gắn thêm” sau khi dự án đã hình thành.

Ưu đãi cần đi kèm điều kiện và chiến lược phát triển dài hạn

Kinh nghiệm của một số đô thị trên thế giới cho thấy chính sách phát triển không gian sáng tạo có thể gắn quyền phát triển dự án với những điều kiện cụ thể dành cho chủ thể sáng tạo.

Tại London (Vương quốc Anh), Quy hoạch London năm 2021 có chính sách riêng về “không gian làm việc giá hợp lý”. Theo chính sách này, chính quyền có thể dùng nghĩa vụ quy hoạch để yêu cầu các dự án phát triển dành một phần diện tích cho thuê thấp hơn giá thị trường, phục vụ các mục đích xã hội, văn hóa, kinh tế, trong đó có không gian làm việc của nghệ sĩ, phòng tập, không gian trình diễn và xưởng sáng tạo. Các thỏa thuận cần bảo đảm đơn vị vận hành cam kết lâu dài với mục tiêu này. Trong những trường hợp đó, quyền phát triển dự án đi kèm nghĩa vụ dành chỗ cho người sáng tạo.

Hàn Quốc có nhiều kinh nghiệm đáng chú ý trong việc gắn ưu đãi đất đai với mục đích sáng tạo. Khu Thành phố Truyền thông số (Digital Media City, DMC) ở Sangam, Seoul được xây dựng trên nền bãi rác Nanjido cũ theo quy hoạch tổng thể năm 2001. Thay vì bán đất theo lô lớn, DMC là khu vực đầu tiên của Hàn Quốc áp dụng cách cung cấp đất theo từng giai đoạn, gắn với ngành nghề và kết quả hoạt động của doanh nghiệp. Đất dành cho các cơ sở thuộc ngành nghề chỉ định được cung cấp theo giá thành phát triển, thấp hơn đất dành cho mục đích khác. Ở một số đợt cung cấp, mức giảm giá còn được tính theo tỷ lệ diện tích thực sự sử dụng cho nghiên cứu công nghệ truyền thông, giải trí hay sản xuất nội dung số. Việc thu hút trụ sở các cơ quan truyền thông lớn như MBC, YTN tạo sức hút mạnh mẽ. Theo tài liệu của chính quyền Seoul, tính đến khoảng năm 2015, DMC có 882 doanh nghiệp với khoảng 40.000 người lao động.

Khu Thành phố Truyền thông số (Digital Media City, DMC) ở Sangam, Seoul, Hàn Quốc. (Ảnh: visitseoul.net)

Song song với các khu quy mô lớn, từ năm 2009, Seoul triển khai chương trình không gian nghệ thuật, cải tạo những công trình cũ thành nơi sáng tác cho nghệ sĩ. Một xưởng in cũ ở quận Geumcheon được cải tạo thành không gian với 22 xưởng sáng tác, do Quỹ Văn hóa Nghệ thuật Seoul quản lý. Một khu chợ ngầm ở Sindang được chuyển đổi thành khoảng 40 xưởng nhỏ và phòng trưng bày. Thực tiễn của Hàn Quốc cho thấy ưu đãi đất đai có thể được thiết kế như một công cụ “đặt hàng”. Theo đó, giá đất ưu đãi gắn với mục đích sử dụng và mức độ thực hiện thay vì một ưu đãi chung cho toàn bộ dự án. Những không gian nhỏ cải tạo từ công trình cũ cũng là một mắt xích của hệ sinh thái sáng tạo, phù hợp với mô hình chuyển đổi công năng mà dự thảo Luật đang đặt ra.

Khu MediaCityUK ở Salford gần thành phố Manchester (Vương quốc Anh) là thí dụ về vai trò của “đầu tàu”. Từ năm 2011, Đài BBC chuyển nhiều bộ phận về đây, cùng với nhiều doanh nghiệp truyền thông khác. Theo nghiên cứu của tổ chức Centre for Cities, số việc làm tại khu vực tăng 43% trong giai đoạn 2011-2016, phần lớn trong lĩnh vực truyền thông. Tuy vậy, nghiên cứu này cũng chỉ ra những hạn chế. Các tính toán năm 2006 cho rằng dự án có thể tạo ra tới 15.000 việc làm, nhưng tác động đo được chỉ khoảng 4.420 việc làm tăng thêm cho cả vùng đô thị Greater Manchester. Khoảng ba phần tư số việc làm tăng ròng tại khu đến từ các doanh nghiệp chuyển về, trong đó hơn 1.200 việc làm chuyển từ những nơi khác trong cùng vùng. Trong khi đó, việc làm ngành truyền thông ở các khu vực khác của vùng lại giảm và tác động lan tỏa ra ngoài phạm vi khu gần như không đo được. Bài học ở đây là thiết chế đầu tàu có thể tạo sức hút ban đầu, nhưng tăng trưởng trong ranh giới một khu chưa chắc đã là tăng trưởng thực của cả ngành. Việc đánh giá hiệu quả vì vậy cần tính đến tác động ròng và khả năng lan tỏa, chứ không chỉ đếm số doanh nghiệp, việc làm trong khu.

Khu MediaCityUK ở Salford gần thành phố Manchester (Vương quốc Anh). (Ảnh: www.mediacityuk.co.uk)

Nền tảng của hệ sinh thái sáng tạo

Từ những phân tích trên, có thể gợi mở một số hướng để quá trình tiếp thu, chỉnh lý dự thảo Luật cân nhắc, nhằm giúp các cụm, khu, tổ hợp sáng tạo thực sự trở thành nền tảng cho công nghiệp văn hóa.

Một là, có thể nghiên cứu lượng hóa “phần hồn” thành điều kiện hưởng ưu đãi. Trên cơ sở các quy định hỗ trợ chủ thể sáng tạo trong khu mà dự thảo đã giao Chính phủ, Luật có thể xác định nguyên tắc để Chính phủ quy định cụ thể tỷ lệ diện tích tối thiểu dành cho hoạt động sáng tạo, sản xuất, trình diễn, trưng bày; tỷ lệ không gian cho thuê với giá ưu đãi dành cho chủ thể sáng tạo, doanh nghiệp khởi nghiệp cũng như mức giới hạn hợp lý đối với diện tích thương mại, dịch vụ, nhà ở trong tổ hợp, cụm, khu. Khi đó, “ưu đãi đất” có thể trở thành “đặt hàng một hệ sinh thái”. Cách Seoul cung cấp đất tại DMC, với giá ưu đãi gắn với mục đích sử dụng được chỉ định, là một gợi ý đáng tham khảo.

Hai là, tiêu chí dự án “hình thành hoặc dẫn dắt hệ sinh thái” là nội dung cần được làm rõ. Một hướng có thể cân nhắc là gắn tiêu chí này với việc có ít nhất một thiết chế đầu tàu, như hãng phim, nhà hát, trường đào tạo nghệ thuật, doanh nghiệp nội dung số, cam kết hoạt động lâu dài tại khu. Việc công khai hồ sơ và kết quả lựa chọn nhà đầu tư cũng sẽ góp phần bảo đảm minh bạch.

Ba là, nghĩa vụ vận hành theo mục tiêu phát triển công nghiệp văn hóa có thể được cụ thể hóa thành các tiêu chí đo được và trở thành một nội dung trong cam kết của nhà đầu tư để cơ chế chấm dứt, thu hồi dự án có căn cứ thực chất. Phạm vi của cụm từ “chính sách ưu đãi… đã được hưởng” trong quy định về đánh giá hiệu quả cũng là điểm đáng được làm rõ. Bộ tiêu chí đánh giá cũng nên tính đến tác động thực của khu đối với ngành và địa phương, như bài học từ MediaCityUK, chứ không chỉ dừng ở số doanh nghiệp, việc làm trong ranh giới khu.

Bốn là, rà soát đồng bộ với Luật Đất đai (sửa đổi) và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đầu tư đang được Quốc hội xem xét tại Kỳ họp thứ 2 sẽ giúp thống nhất cách dẫn chiếu kế hoạch sử dụng đất, các trường hợp miễn, giảm tiền thuê đất và chấp thuận nhà đầu tư không qua đấu giá. Có thể cân nhắc một cơ chế riêng cho việc chuyển đổi công năng nhà máy cũ, tài sản công dôi dư thành không gian sáng tạo, như cho thuê dài hạn, hợp tác công tư, áp dụng tiêu chuẩn kỹ thuật phù hợp với công trình cải tạo. Các không gian sáng tạo đã hình thành cũng nên được ưu tiên xem xét công nhận theo cơ chế dự thảo đã đặt ra kèm hỗ trợ ổn định mặt bằng để có điều kiện phát triển lâu dài.

***

Một tổ hợp, cụm hay khu công nghiệp sáng tạo văn hóa có thể được xây dựng trong vài năm nhưng để có “hồn” thì cần thời gian, nguồn lực và chính sách đúng hướng. Chính sách ưu đãi là điều kiện cần. Khi ưu đãi được gắn với đời sống sáng tạo bên trong, các không gian này mới có thể thực sự trở thành nơi vun đắp tài năng, lan tỏa giá trị văn hóa và góp phần đưa văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh, sức mạnh mềm của quốc gia như tinh thần của Nghị quyết số 80-NQ/TW.