Phát triển văn hóa, con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới (bài 1)

Bài 1: Hệ giá trị truyền thống trước những thách thức mang tính thời đại

Bước vào kỷ nguyên mới, thế giới đang chứng kiến sự dịch chuyển từ cạnh tranh quân sự, kinh tế thuần túy sang cạnh tranh về “sức mạnh mềm”, trong đó, văn hóa đóng vai trò trọng tâm. Văn hóa không còn là lĩnh vực tinh thần đơn thuần mà đã trở thành không gian chiến lược để các quốc gia khẳng định bản sắc, giá trị và tầm ảnh hưởng. Những tác động của công nghệ số và truyền thông xuyên biên giới đang làm thay đổi nhanh chóng diện mạo đời sống nhân loại, đồng thời đặt ra thách thức gay gắt đối với việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc.

Văn hóa truyền thống của dân tộc Việt Nam phong phú, đa dạng, đặc sắc, cần được gìn giữ, bảo tồn và phát triển qua nhiều thế hệ. Ảnh: Minh Anh

Từ xã hội truyền thống sang môi trường văn hóa số

Đối với Việt Nam, văn hóa là cội nguồn sức mạnh tinh thần, định hình cách ứng xử của con người từ quan hệ gia đình đến trách nhiệm với cộng đồng và quốc gia. Tuy nhiên, sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo và mạng xã hội đang làm thay đổi sâu sắc cách tư duy và tiếp nhận giá trị của người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ. Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã nhận định rõ: “Yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới đòi hỏi phải có những chủ trương, quyết sách đột phá mang tính chiến lược, đồng bộ nhằm khắc phục hạn chế, bất cập, chủ động nắm bắt thời cơ, vượt lên thách thức, thúc đẩy phát triển văn hóa... Khẳng định vị thế, tầm vóc nền văn hóa Việt Nam xứng tầm một quốc gia phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa, có truyền thống văn hóa, văn hiến lâu đời, đóng góp xứng đáng vào dòng chảy văn minh nhân loại”.

Kỷ nguyên số không đơn thuần là sự thay đổi về công nghệ, mà là một cuộc chuyển dịch mang tính bước ngoặt từ xã hội truyền thống sang xã hội số. Sự chuyển đổi này tác động trực tiếp đến cách con người suy nghĩ và hành động. Trong môi trường số, thông tin được lan truyền với tốc độ chóng mặt, phạm vi rộng và tương tác cao, biến mỗi cá nhân trở thành một chủ thể tạo ra và chia sẻ nội dung.

Mặc dù không gian mạng mở ra cơ hội tiếp cận tri thức và giao lưu văn hóa rộng rãi, nhưng cũng đặt ra những thách thức nghiêm trọng về an ninh tư tưởng và chuẩn mực đạo đức. Tình trạng nhiễu loạn thông tin, tin giả và những biểu hiện lệch chuẩn trong phát ngôn đang dần hình thành một môi trường văn hóa phức tạp. Do đó, việc xây dựng văn hóa số và định hình chuẩn mực ứng xử văn minh trên không gian mạng không chỉ nhằm khai thác lợi ích công nghệ, mà còn là giải pháp then chốt để bảo vệ các giá trị tốt đẹp của dân tộc trước nguy cơ bị pha trộn, hòa tan.

Nhận diện và hóa giải "khủng hoảng mềm” về giá trị để phát triển bền vững

Bên cạnh những thành tựu về kinh tế - xã hội, đời sống văn hóa hiện nay đang bộc lộ những biểu hiện có thể coi là “khủng hoảng mềm”. Đây là trạng thái lệch chuẩn, dao động về giá trị đạo đức trong một bộ phận xã hội. Sự đề cao quá mức lợi ích cá nhân, lối sống thực dụng và coi nhẹ trách nhiệm cộng đồng đang làm suy giảm những nền tảng văn hóa truyền thống vốn được bồi đắp qua nhiều thế hệ.

Làng nghề gốm Bàu Trúc (thuộc tỉnh Ninh Thuận cũ, nay là tỉnh Khánh Hòa) là 1 trong 10 làng nghề truyền thống lâu đời của Việt Nam. Ảnh: Bắc Ái

Môi trường mạng với sự xâm nhập của các nội dung độc hại đang tác động tiêu cực đến nhận thức và hành vi xã hội. Những giá trị như tinh thần nhân ái, sự tôn trọng chuẩn mực văn hóa có nguy cơ bị mai một, nếu không có cơ chế gìn giữ và bồi đắp kịp thời. Thực trạng này đòi hỏi một cái nhìn thẳng thắn và phê bình sắc bén để tìm ra giải pháp chấn chỉnh, định hướng lại hệ giá trị con người Việt Nam trong giai đoạn mới.

Thực tiễn quá trình đổi mới đã nảy sinh những nghịch lý lớn đòi hỏi sự luận giải thỏa đáng. Thứ nhất, đó là nghịch lý giữa tăng trưởng kinh tế nhanh và sự phát triển văn hóa chưa tương xứng. Mức sống vật chất tăng lên không đồng nghĩa với việc trình độ văn hóa và ý thức công dân được nâng cao tương ứng. Thứ hai, trong khi phương tiện kết nối ngày càng hiện đại, sự gắn kết thực tế giữa con người với con người lại có dấu hiệu lỏng lẻo, trách nhiệm xã hội bị xem nhẹ sau những tương tác ảo.

Để giải quyết những nghịch lý này, Nghị quyết số 80-NQ/TW đã chỉ rõ: Phải xử lý hài hòa, biện chứng các mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại, dân tộc và quốc tế, bảo tồn và phát triển. Việt Nam cần chủ động hội nhập nhưng phải tỉnh táo tiếp nhận tinh hoa văn hóa nhân loại. Đây là quá trình tự cường văn hóa, khẳng định bản lĩnh của con người Việt Nam: Vừa mang hơi thở thời đại, vừa giữ vững cốt cách dân tộc để tự tin bước vào kỷ nguyên vươn mình của đất nước.

Bài 2: Xây dựng “thế trận văn hóa” trên không gian mạng và trách nhiệm của lực lượng vũ trang

Đại tá, Tiến sĩ Nguyễn Văn Thủy (Học viện chính trị, Bộ Quốc phòng)