Phi công thương mại và nỗi ám ảnh tín hiệu GPS giả

Nỗi ám ảnh tại các vùng chiến sự

"Địa hình phía trước. Kéo lên ngay!" - đây là thông báo vốn chỉ xuất hiện trong kịch bản phim về thảm họa hay ở phòng mô phỏng bay, nhưng giờ đây đang trở thành nỗi ám ảnh thường trực với phi công thương mại.

Trong bối cảnh nhiều cuộc xung đột trên thế giới leo thang, tình trạng tín hiệu giả mạo từ vệ tinh gia tăng đột biến (ảnh minh họa).

Trong bối cảnh nhiều cuộc xung đột trên thế giới leo thang, tình trạng tín hiệu giả mạo từ vệ tinh gia tăng đột biến, kích hoạt cảnh báo nguy hiểm giả trong buồng lái, ngay cả khi máy bay đang ở độ cao an toàn.

Tình trạng nhiễu loạn tín hiệu GPS đã trở thành "căn bệnh kinh niên" tại các vùng chiến sự. Các tuyến bay băng qua "điểm nóng" quân sự ở Trung Đông, biển Baltic và biển Đen đang chịu tác động nặng nề nhất.

Theo ông Benoit Figuet, trợ lý nghiên cứu tại Đại học Khoa học ứng dụng Zurich, qua theo dõi các sự cố trên trang GPSWise từ năm 2024, có thể thấy mức độ nghiêm trọng ngày càng tăng. Trung bình có khoảng 900 chuyến bay/ngày bị can thiệp GPS.

Theo hướng dẫn từ Cục Hàng không Liên bang Mỹ (FAA) năm 2026, ngoài các lệnh ảo, máy bay còn gặp phải phản ứng bất thường như: Vị trí trên bản đồ buồng lái lệch hàng dặm so với lộ trình thực tế hoặc hệ thống báo cáo sai vị trí ngay khi máy bay đang chờ cất cánh trên đường băng.

Nguyên nhân do đâu?

Hệ thống vệ tinh định vị toàn cầu (GNSS), phổ biến nhất là mạng lưới GPS của Mỹ, từ lâu đã trở thành một phần thiết yếu của thế giới hiện đại. Chỉ với một thao tác đơn giản, GNSS cho phép xác định tọa độ và thời gian chính xác tuyệt đối ở bất kỳ đâu trên hành tinh.

Tuy nhiên, các tín hiệu vận hành hệ thống lại cực kỳ mong manh. Với cường độ chỉ tương đương vài bóng đèn điện, tín hiệu dễ dàng bị lấn át do suy yếu dần khi đi từ vệ tinh xuống mặt đất.

Lỗ hổng này vốn đã được cảnh báo từ lâu, nhưng chỉ thực sự trở thành vấn đề nghiêm trọng đối với ngành hàng không và hàng hải sau khi xung đột Nga - Ukraine bùng nổ vào năm 2022, thời điểm chứng kiến máy bay không người lái (drone) được sử dụng nhiều trên chiến trường.

Tình trạng nhiễu sóng GNSS xảy ra khi quân đội hoặc các tổ chức liên quan chủ động phát sóng vô tuyến cường độ cao vào cùng dải tần mà các thiết bị định vị sử dụng. Dù mục tiêu chính thường là đánh chặn drone và tên lửa, nhưng các phương tiện dân sự lại trở thành "nạn nhân gián tiếp".

Trong "cuộc chiến" tín hiệu này, có hai hình thức can thiệp chính. Trước hết là phá sóng (Jamming), gây gián đoạn hoàn toàn việc xác định vị trí dựa trên vệ tinh. Thứ hai là giả mạo tín hiệu (Spoofing), nguy hiểm hơn khi khiến hệ thống dẫn đường báo cáo sai lệch hoàn toàn vị trí thực tế của phương tiện.

Cần thay đổi mang tính hệ thống

Xu hướng này thường chủ yếu gây ra rắc rối về hậu cần và chi phí nhiên liệu. Chẳng hạn, đối với các chuyến bay gặp nhiễu sóng GNSS, kiểm soát viên không lưu sẽ buộc phải nới khoảng cách giữa các máy bay, dự phòng trường hợp thiết bị dẫn đường bị tác động. Hệ quả tất yếu là hành trình sẽ kéo dài hơn và tiêu tốn nhiều nhiên liệu hơn do phải bay theo lộ trình kém hiệu quả.

Để ứng phó với tình trạng nhiễu sóng GNSS, các phi công hiện nay đều được huấn luyện bài bản. Khi hệ thống định vị GPS gặp sự cố hoặc hoạt động không ổn định, phi công có thể chuyển sang sử dụng radar, các công cụ điều hướng quán tính hoặc dựa vào hệ thống máy phát tín hiệu từ mặt đất. Tuy nhiên, khi đó, phi công lại gánh thêm khối lượng công việc trong buồng lái.

Ngoài ra, FAA cũng cảnh báo nếu tình trạng nhiễu sóng phổ biến và kéo dài, các tổ chức và phi công có thể nảy sinh tâm lý chủ quan trước rủi ro.

Vừa qua, Phần Lan cùng 12 quốc gia thành viên Liên minh châu Âu đã công bố kế hoạch hành động, bao gồm chuẩn hóa thuật ngữ liên lạc và phối hợp với các cơ quan quân sự để nắm bắt kịp thời nguồn gốc các đợt nhiễu sóng.

Tuy nhiên, về lâu dài, chuyên gia cho rằng cần có thay đổi mang tính hệ thống trong thiết kế thiết bị hàng không, như cải thiện bộ lọc phần mềm và cô lập đầu thu GPS khỏi các hệ thống phụ trợ khác.

Theo CNN