Phi đội F-16 Ukraine lâm vào cảnh 'thiếu trước hụt sau'

Theo tờ Wall Street Journal, hơn một nửa số F-16 của Ukraine hiện được cho là đang rơi vào tình trạng "bế tắc bảo trì". Nguồn tin này cảnh báo rằng nếu duy trì tốc độ khai thác và bảo dưỡng như hiện nay, Ukraine có thể sử dụng hết số máy bay còn lại vào cuối năm.

Máy bay chiến đấu F-16. (Ảnh: Không quân Ukraine)

Các nguồn dữ liệu mở ước tính Ukraine có thể đã tiếp nhận khoảng 40-50 chiếc F-16, dù một phần trong số này vẫn được giữ lại tại các cơ sở huấn luyện ở châu Âu. Có ít nhất 5 trường hợp mất máy bay đã được xác nhận. Bỉ, Đan Mạch, Hà Lan và Na Uy từng cam kết cung cấp tổng cộng khoảng 110 F-16 cho Ukraine.

F-16 vừa thiếu tên lửa vừa phải hoạt động với cường độ cao

Khó khăn về bảo dưỡng xuất hiện trong lúc phi đội F-16 Ukraine cũng phải đối mặt với tình trạng thiếu tên lửa không đối không.

Các tên lửa AIM-9 Sidewinder và AIM-120 AMRAAM đã được sử dụng rộng rãi để đánh chặn tên lửa hành trình và UAV của Nga. Các phi công F-16 Ukraine được cho là phải cân nhắc kỹ lượng tên lửa sử dụng trong từng nhiệm vụ. Khi không có tên lửa phù hợp, máy bay thậm chí phải dựa vào pháo 20 mm tích hợp để đối phó mục tiêu.

Đây là giải pháp không thực sự lý tưởng, nhưng Ukraine được cho là đang đàm phán để mua thêm hàng chục nghìn viên đạn 20 mm. Một lựa chọn khác là rocket dẫn đường bằng laser APKWS II cỡ 70 mm. F-16 Ukraine dường như đã được tích hợp loại vũ khí này, vốn có thể được sử dụng để đối phó UAV tầm xa và tên lửa hành trình cận âm với chi phí thấp hơn so với việc sử dụng các tên lửa không đối không đắt tiền. Dù vậy, mức độ sử dụng APKWS II thực tế trên F-16 Ukraine vẫn chưa rõ ràng và bằng chứng công khai về việc triển khai rộng rãi loại vũ khí này còn hạn chế.

Những vấn đề trên có mối liên hệ trực tiếp với nhau. Cường độ hoạt động cao khiến kho tên lửa nhanh chóng hao hụt, đồng thời làm số giờ bay của những chiếc F-16 vốn đã có tuổi đời lớn tăng nhanh. Khi số giờ bay tích lũy, nhu cầu kiểm tra, sửa chữa và thay thế linh kiện cũng tăng theo.

Nga gia tăng UAV phản lực khiến F-16 chịu thêm áp lực

Nhu cầu sử dụng F-16 ngày càng lớn trong bối cảnh UAV đã trở thành một phần quan trọng trong mạng lưới phòng không Ukraine.

Theo Wall Street Journal, Nga đã phóng khoảng 2.000 UAV phản lực vào Ukraine trong tháng 9, tăng mạnh so với khoảng 350 chiếc hồi tháng 6. Những UAV thế hệ mới được cho là có thể đạt tốc độ khoảng 600 km/giờ, khiến chúng khó bị các UAV đánh chặn của Ukraine đối phó hơn.

Sự gia tăng này làm các máy bay chiến đấu có người lái trở nên quan trọng hơn trong việc bảo vệ không phận. Nguồn cung tên lửa phòng không mặt đất của Ukraine cũng đang suy giảm, thậm chí ở một số thời điểm được cho là xuống mức nguy cấp.

F-16 có khả năng đảm nhiệm tốt nhiệm vụ đánh chặn UAV và tên lửa hành trình. Việc sử dụng một phi đội chiến đấu cơ tương đối đắt tiền để liên tục đối phó với số lượng lớn mục tiêu có giá thành thấp đặt ra bài toán khó về khả năng duy trì hoạt động.

Mỗi phi vụ đều làm tăng số giờ bay của máy bay và kéo theo nhu cầu bảo dưỡng. Mỗi lần phóng tên lửa cũng làm giảm lượng vũ khí dự trữ mà Ukraine cùng các đối tác phương Tây phải bổ sung.

Mạng lưới bảo dưỡng trở thành điểm nghẽn

Mỹ đã xây dựng một cơ chế hỗ trợ đáng kể nhằm duy trì hoạt động của F-16 Ukraine. Tháng 1, Lầu Năm Góc trao cho Sabena Aerospace Engineering của Bỉ hợp đồng có giá trị tối đa khoảng 235,5 triệu USD để thực hiện bảo dưỡng cấp trung và cấp kho cho máy bay cùng động cơ F-16 Ukraine, đồng thời hỗ trợ quản lý vật tư. Hợp đồng kéo dài đến tháng 1/2029, với khoảng 69,7 triệu USD được cam kết ban đầu.

Quy mô hợp đồng cho thấy, việc duy trì một phi đội F-16 trong điều kiện chiến sự đòi hỏi một hệ thống hậu cần và kỹ thuật đáng kể. Thời gian hoàn thành bảo dưỡng tại Bỉ cũng được cho là dài hơn đáng kể so với Mỹ.

Một đợt kiểm tra định kỳ tại Mỹ thường kéo dài khoảng 2-6 tuần, trong khi thời gian quay vòng tại Bỉ được báo cáo có thể lên tới 40 tuần.

Con số 40 tuần không có nghĩa máy bay phải trải qua kiểm tra liên tục trong suốt khoảng thời gian đó. Tổng thời gian không hoạt động có thể bao gồm thời gian chờ phụ tùng, sửa chữa phát sinh, xếp lịch và nhiều công việc hậu cần khác. Hiện chưa rõ chính xác bao nhiêu chiếc F-16 Ukraine đang bị ảnh hưởng bởi từng yếu tố.

Dù vậy, thời gian quay vòng kéo dài vẫn có thể tạo ra vấn đề đáng kể đối với một phi đội tương đối nhỏ. Khi một chiếc F-16 phải nằm đất trong thời gian dài, số máy bay thực sự có thể được huy động cho nhiệm vụ chiến đấu sẽ giảm tương ứng.

F-16 Ukraine đã có tuổi đời cao

Những chiếc F-16 được chuyển giao cho Ukraine nằm trong nhóm các máy bay tương đối cũ vẫn còn hoạt động. Dù đã được nâng cấp lên tiêu chuẩn F-16AM/BM, nhiều khung máy bay đã tích lũy số giờ bay lớn và chịu hao mòn theo thời gian.

F-16 có tuổi thọ khung máy bay hữu hạn và yêu cầu kiểm tra ngày càng nghiêm ngặt khi số giờ bay tăng. Bên cạnh đó là sự phụ thuộc vào nguồn cung động cơ, linh kiện và phụ tùng thay thế.

Kho vũ khí cũng chịu áp lực tương tự. Tên lửa AMRAAM không chỉ được sử dụng trên F-16 mà còn được trang bị cho các hệ thống phòng không NASAMS của Ukraine. Sidewinder cũng có thể được sử dụng trong cả vai trò phóng từ máy bay và từ mặt đất.

Điều này đồng nghĩa cùng một chuỗi cung ứng phương Tây phải đáp ứng nhu cầu của cả máy bay chiến đấu lẫn một số hệ thống phòng không mặt đất. Kho AMRAAM và Sidewinder cũng chịu thêm sức ép từ nhu cầu tác chiến của Ukraine và các hoạt động quân sự ở Trung Đông.

Ukraine vẫn đang tiếp nhận thêm F-16. Bỉ cho biết sẽ chuyển giao thêm 3 máy bay cho nước này trước cuối năm 2026. Tổng thống Volodymyr Zelensky cho biết Ukraine đã đạt thỏa thuận với Bỉ về việc chuyển giao 3 chiếc F-16 và Kiev sẽ tìm cách đẩy nhanh quá trình tiếp nhận. Ông cũng cho biết Ukraine đã nhận được các lô vũ khí F-16 khẩn cấp từ Bỉ, Tây Ban Nha và một số quốc gia khác.

Việc bổ sung máy bay giúp tăng quy mô tiềm năng của phi đội, nhưng đồng thời cũng kéo theo nhu cầu lớn hơn về phụ tùng, động cơ, kỹ thuật viên và cơ sở bảo dưỡng.

Các lựa chọn thay thế chưa thể nhanh chóng bù đắp F-16

Trong ngắn hạn, Ukraine có không nhiều lựa chọn để giảm sự phụ thuộc vào F-16. Không quân nước này vẫn vận hành các tiêm kích MiG-29 và một số lượng nhỏ Su-27 từ thời Liên Xô, những máy bay này cũng đã cũ và đồng thời phải đảm nhiệm các nhiệm vụ tấn công mặt đất.

Một lợi thế của các tiêm kích Liên Xô là Ukraine đã có sẵn cơ sở hạ tầng và kinh nghiệm bảo dưỡng chúng. Những dòng máy bay này cũng được thiết kế theo một khái niệm khai thác khác, cho phép thực hiện nhiều công việc bảo dưỡng ngay tại tuyến trước.

Ukraine cũng đã nhận các tiêm kích Mirage 2000-5F từ Pháp, nhưng số lượng tương đối hạn chế và các máy bay bổ sung được chuyển giao theo từng đợt nhỏ, khó có thể nhanh chóng bù đắp bất kỳ sự thiếu hụt lớn nào của F-16.

Về dài hạn, Kiev đang hướng tới những lựa chọn mới. Thụy Điển đã đồng ý cung cấp 16 tiêm kích Gripen C/D, với chiếc đầu tiên dự kiến được bàn giao vào đầu năm 2027. Một thỏa thuận khác bao gồm 16 chiếc Gripen E mới, dự kiến bắt đầu được giao vào đầu năm 2029.