Lỗ hổng sau cánh cửa buồng lái

Sau cánh cửa buồng lái

Chuyến bay FZ1073 ngày 30-9 tưởng như chỉ là một hành trình bình thường giữa hai trung tâm hàng không lớn của Trung Đông. Sau khi cơ trưởng Smit Machchhar bị cơ phó tấn công trong buồng lái, chiếc Boeing 737 chở hơn 170 người mất gần 4.300m độ cao trong chưa đầy 30 giây.

Cơ trưởng dù bị thương vẫn mở được cửa buồng lái, tạo điều kiện để hành khách và những người khác trên máy bay khống chế kẻ tấn công. Hai phi công FlyDubai khác có mặt trên chuyến bay sau đó kiểm soát máy bay và hạ cánh an toàn xuống Tabuk, Ả rập Saudi.

Vụ tấn công trên chuyến bay Dubai - Tel Aviv làm dấy lên lo ngại về nguy cơ an ninh xuất phát từ chính bên trong buồng lái. Ảnh: Reuters

Động cơ của cơ phó đến nay vẫn chưa được xác định. UAE đang điều tra cả khả năng vụ việc có liên quan tới khủng bố, trong khi FlyDubai kêu gọi tránh kết luận khi chưa có đầy đủ bằng chứng.

Dù nguyên nhân cuối cùng ra sao, sự cố đã buộc ngành hàng không nhìn lại cách bảo vệ máy bay khi người gây nguy hiểm có thể chính là người được phép ngồi sau cần điều khiển.

Sau vụ khủng bố ngày 11-9-2001 tại Mỹ, cửa buồng lái trên máy bay thương mại được gia cố và kiểm soát chặt để ngăn hành khách hoặc người không có thẩm quyền chiếm quyền điều khiển. Cánh cửa thép có khóa mã từ đó trở thành một trong những lớp bảo vệ quan trọng nhất trên máy bay.

Nhưng khi vụ tấn công trên FZ1073 xảy ra phía sau cánh cửa khóa, những người bên ngoài không thể lập tức can thiệp. Chỉ sau khi cơ trưởng bị thương mở được cửa, hành khách cùng những người khác trên máy bay mới có thể lao vào buồng lái và khống chế cơ phó. Biện pháp được thiết kế để giữ kẻ xấu ở ngoài vì thế không thể giải quyết tình huống khi nguy hiểm đã ở bên trong.

Ngành hàng không từng đối mặt với rủi ro tương tự sau thảm họa Germanwings năm 2015, khi một cơ phó cố tình điều khiển máy bay lao xuống dãy Alps của Pháp.

Vụ việc dẫn tới những thay đổi về quy trình buồng lái và làm gia tăng sự chú ý đối với sức khỏe của phi công. FlyDubai đặt thêm một vấn đề khác: rủi ro có thể xuất hiện ở người đã trải qua tuyển chọn, kiểm tra và được trao quyền tiếp cận cao nhất trên máy bay.

Hung khí được đưa lên chuyến bay bằng cách nào hiện cũng là nội dung trọng tâm của cuộc điều tra. Dubai International thuộc nhóm sân bay quốc tế lớn nhất thế giới và áp dụng nhiều tầng kiểm tra đối với hành khách, hành lý. Tuy nhiên, phi công và thành viên tổ bay có quyền tiếp cận rộng hơn hành khách thông thường, đồng thời hiểu rõ cách các quy trình kiểm soát vận hành.

Nếu một vật cấm đã lọt qua khâu kiểm tra, lỗ hổng đó tất nhiên phải được xác định và khắc phục. Nhưng máy soi chỉ là một trong nhiều lớp phòng vệ. Với những người vốn đã được hệ thống tin cậy, việc bảo đảm an toàn còn phụ thuộc vào tuyển dụng, kiểm tra định kỳ, phát hiện dấu hiệu bất thường và kiểm soát quyền tiếp cận các khu vực hạn chế.

An ninh không dừng ở cửa kiểm tra

Sau mỗi sự cố nghiêm trọng, tăng cường kiểm tra thường là phản ứng đầu tiên. Tuy nhiên, một nhân viên hàng không khác với hành khách bình thường ở chỗ họ làm việc bên trong hệ thống, có quyền tiếp cận đặc biệt và hiểu những lớp bảo vệ ấy hoạt động ra sao. Thêm một cửa kiểm tra vì thế chưa chắc giải quyết được rủi ro phát sinh từ chính bên trong.

Phi công phải trải qua các cuộc kiểm tra sức khỏe và đánh giá năng lực định kỳ, nhưng con người có thể thay đổi sau nhiều năm làm việc. Hoàn cảnh cá nhân, hành vi hoặc những yếu tố rủi ro mới không phải lúc nào cũng thể hiện trong hồ sơ ban đầu. Trong khi đó, giám sát quá chặt có thể khiến một số nhân viên e ngại tìm kiếm hỗ trợ vì lo ảnh hưởng tới giấy phép hoặc công việc.

Sự cố xảy ra trên một tuyến bay có ý nghĩa đặc biệt. Các chuyến bay thẳng Dubai–Tel Aviv được mở sau khi UAE và Israel thiết lập quan hệ ngoại giao năm 2020 và nhanh chóng trở thành một phần đáng kể trong quan hệ đi lại, kinh tế giữa hai bên. Trong tám tháng đầu năm nay, Dubai vẫn đón khoảng 837.000 lượt khách từ Israel, bất chấp hoạt động hàng không trong khu vực nhiều lần bị gián đoạn bởi xung đột.

FlyDubai cũng duy trì các chuyến bay tới Tel Aviv trong những thời điểm nhiều hãng khác thu hẹp hoặc tạm ngừng hoạt động. Việc FlyDubai đình chỉ tuyến Dubai–Tel Aviv sau vụ tấn công vì thế diễn ra vào thời điểm đặc biệt nhạy cảm, khi hàng không Trung Đông vừa tìm cách khôi phục hoạt động sau nhiều tháng chịu tác động của chiến sự và các đợt đóng cửa không phận.

Kết quả điều tra vì thế sẽ được theo dõi vượt ra ngoài phạm vi một chuyến bay. Cách hãng hàng không kiểm tra phi hành đoàn, cách sân bay kiểm soát nhân viên và cách các cơ quan chức năng chia sẻ thông tin đều có thể phải được xem xét lại, nhất là trên những tuyến bay nhạy cảm về an ninh.

Trên FZ1073, phản ứng của cơ trưởng, hành khách và hai phi công khác đã giúp tránh một thảm họa sau khi các lớp phòng vệ trước đó không ngăn được sự cố. Nhưng hệ thống an toàn không thể dựa vào việc con người phải cứu vãn tình thế ở những giây cuối cùng.

Hai mươi lăm năm sau vụ 11-9, ngành hàng không đã có những cánh cửa chắc chắn hơn, máy soi hiện đại hơn và quy trình kiểm soát chặt chẽ hơn để giữ mối đe dọa ở ngoài buồng lái. Vụ FlyDubai cho thấy phần khó nhất vẫn nằm ở những tình huống mà mối đe dọa đã ở bên trong.