Phim tài liệu về nhạc sĩ Y Vân

"Y Vân: The Lost Sounds of Saigon" là tựa đề bộ phim tài liệu điện ảnh có thời lượng 93 phút. Những thước phim gây chú ý khi lựa chọn tiếp cận cuộc đời nhạc sĩ Y Vân không theo lối kể tiểu sử thông thường mà như một hành trình tìm kiếm ký ức gia đình, di sản âm nhạc và bản sắc văn hóa của một thời đã qua. Bộ phim do Khoa Hà và Victor Velle đồng đạo diễn, trong đó Khoa Hà đồng thời giữ vai trò Giám đốc sản xuất. Điều đặc biệt là cô cũng chính là cháu ngoại của cố nhạc sĩ Y Vân.

Theo chia sẻ từ êkíp sản xuất, hành trình thực hiện bộ phim bắt nguồn từ chính những khoảng trống tư liệu mà gia đình lưu giữ về nhạc sĩ Y Vân. Sau chiến tranh, nhiều tài liệu, bản thu và tư liệu liên quan đến ông đã thất lạc theo thời gian. Ngay cả người thân trong gia đình cũng không còn lưu giữ được nhiều bản gốc. Chính điều đó khiến Khoa Hà bắt đầu hành trình tìm kiếm di sản của ông ngoại từ khi còn là thiếu niên. Với nền tảng thiết kế đồ họa, cô dần bị cuốn hút bởi mỹ thuật, hình ảnh và không khí văn hóa của Sài Gòn xưa. Từ những tư liệu rời rạc trên internet, Khoa Hà dành nhiều năm tự lần theo dấu vết các bản nhạc viết tay, băng cối, đĩa than và những câu chuyện liên quan đến nhạc sĩ Y Vân. Về sau, cô gặp nhà sản xuất Douglas Emerson cùng đồng đạo diễn Victor Velle – những người giúp cô nhận ra giá trị lớn hơn của dự án và thúc đẩy hành trình ấy trở thành một bộ phim tài liệu điện ảnh hoàn chỉnh.

Trong quá trình thực hiện phim, êkíp đã rong ruổi nhiều nơi tại Việt Nam để gặp gỡ các nhân chứng, nghệ sĩ, nhạc công và nhà sưu tầm từng gắn bó với âm nhạc của Y Vân. Những câu chuyện được ghép nối từ ký ức của người thân nhạc sĩ Y Vân cùng nhiều nghệ sĩ thuộc thế hệ trước. Bộ phim đồng thời ghi lại nỗ lực của các nhà sưu tầm trong việc lưu giữ những băng đĩa quý hiếm.

Một trong những khó khăn lớn nhất mà đoàn phim đối mặt là chất lượng âm thanh của các tư liệu cũ. Nhiều bản ghi được tìm thấy trong tình trạng xuống cấp nghiêm trọng, buộc êkíp phải dành nhiều thời gian phục chế để đưa âm thanh trở lại gần nhất với nguyên bản. Đây không chỉ là quá trình kỹ thuật mà còn giống như hành trình “đánh thức” những ký ức bị ngủ quên suốt nhiều thập niên.

Không dừng ở cấu trúc phim tài liệu truyền thống, "Y Vân: The Lost Sounds of Saigon" còn được xây dựng với màu sắc điện ảnh và tính thể nghiệm rõ nét. Bộ phim chia thành 4 phần gồm khởi điểm, hành trình, âm nhạc và di sản. Xen kẽ xuyên suốt là những trường đoạn mang màu sắc siêu thực khi Khoa Hà xuất hiện trong trang phục đỏ giữa không gian hoang mạc, đi tìm những ký ức và vật thể thất lạc. Hình ảnh này được sử dụng như một biểu tượng cho hành trình đi tìm cội nguồn, kết nối giữa quá khứ và hiện tại.

Theo ê-kíp, phim được xây dựng song song trên hai tuyến hành trình gồm: hành trình khám phá của Khoa Hà và cuộc đời của nhạc sĩ Y Vân. Từ những chuyến tàu, xe máy, ô tô đến thuyền bè, nhân vật chính di chuyển xuyên suốt Bắc – Nam để lần theo dấu vết quá khứ gia đình cũng như bối cảnh xã hội Việt Nam nhiều biến động trước đây. Qua đó, bộ phim không chỉ phác họa chân dung nhạc sĩ Y Vân mà còn phản chiếu chính hành trình nhận diện bản thân của thế hệ trẻ lớn lên xa quê hương.

Điểm đáng chú ý khác nằm ở cách kết hợp nhiều chất liệu hình ảnh như hoạt hình, đồ họa chuyển động và điện ảnh tài liệu truyền thống. Một số phân đoạn hoạt hình được sử dụng để tái hiện những ký ức hoặc sự kiện không còn hình ảnh lưu trữ. Cách kể này giúp bộ phim có cấu trúc giàu cảm xúc và linh hoạt hơn thay vì chỉ dựa vào phỏng vấn hay tư liệu cũ.

Hình ảnh đậm chất hoài niệm trong phim

Quá trình ghi hình bắt đầu từ cuối năm 2022, kéo dài qua ba đợt quay trong gần 2 năm, chủ yếu thực hiện tại Việt Nam. Sau hơn một năm hậu kỳ, phim hoàn thiện vào cuối năm 2025 để kịp ra mắt quốc tế tại Liên hoan phim DOC NYC ở New York. Sau đó, tác phẩm tiếp tục ghi nhận tín hiệu tích cực khi giành giải "Phim tài liệu xuất sắc nhất" tại "Liên hoan phim Atlanta lần thứ 50" và hai giải thưởng khán giả bình chọn tại "Liên hoan phim quốc tế San Luis Obispo 2026" ở Mỹ.

Đạo diễn Khoa Hà cho biết cô xem bộ phim như một cách lưu giữ tình yêu gia đình và khôi phục những giá trị văn hóa từng bị thời gian làm phai mờ. Theo nữ đạo diễn, âm nhạc của Y Vân không chỉ là ký ức của riêng gia đình mà còn là một phần di sản của đời sống âm nhạc Việt Nam. Sau hành trình liên hoan phim quốc tế, êkíp hiện lên kế hoạch phát hành phim tại rạp Việt Nam vào cuối năm nay, đồng thời tái phát hành âm nhạc của Y Vân dưới nhiều hình thức như album nhạc phim, đĩa than và các phiên bản phối mới nhằm đưa di sản âm nhạc của ông đến gần hơn với khán giả trẻ.