Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng: Chấm dứt vay ODA dàn trải, tập trung vốn cho các dự án hạ tầng lớn

Phó Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Văn Thắng giải trình trước Quốc hội - Ảnh quochoi.vn

Tăng chia sẻ rủi ro để thu hút doanh nghiệp đầu tư hạ tầng

Giải trình thêm những vấn đề được các đại biểu Quốc hội quan tâm tại phiên chất vấn Bộ trưởng Bộ Tài chính, Phó Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Văn Thắng cho biết, huy động doanh nghiệp tham gia các dự án đối tác công tư (PPP), đặc biệt trong lĩnh vực kết cấu hạ tầng giao thông, là kinh nghiệm đã được các nước phát triển áp dụng hiệu quả từ hàng trăm năm nay.

Theo Phó Thủ tướng, các dự án hạ tầng giao thông theo phương thức PPP thường được triển khai dưới hai hình thức. Thứ nhất, doanh nghiệp trực tiếp tham gia đầu tư xây dựng ngay từ đầu, sau đó tổ chức thu phí để hoàn vốn và hưởng một mức lợi nhuận nhất định, tức hình thức BOT. Thứ hai, Nhà nước thực hiện đầu tư xây dựng công trình, sau đó chuyển giao cho doanh nghiệp quyền thu phí khai thác thông qua hình thức O&M.

Việt Nam đã triển khai cả hai phương thức này. Đối với các dự án PPP giao thông, thời gian cho phép doanh nghiệp thu phí thường ở mức trên dưới 20 năm.

Lý giải về thời hạn thu phí, Phó Thủ tướng cho biết, đây là khoảng thời gian doanh nghiệp có thể cân đối được phương án tài chính. Theo ông, 100% doanh nghiệp đầu tư PPP đều phải vay vốn ngân hàng, trong khi thời hạn cho vay của ngân hàng thường chỉ khoảng 10-12 năm. Vì vậy, bên cạnh phần vốn tự có tham gia dự án, doanh nghiệp còn phải tính toán dòng tiền để thực hiện nghĩa vụ trả nợ ngân hàng.

Một nội dung được Phó Thủ tướng phân tích là tỷ lệ vốn nhà nước tham gia các dự án PPP giao thông, hiện được xác định trong khoảng 50-70% tùy điều kiện cụ thể.

Theo Phó Thủ tướng, trước đây, nếu tính đúng, tính đủ các chi phí đầu tư, nhiều dự án hạ tầng giao thông rất khó bảo đảm hiệu quả tài chính khi doanh nghiệp phải tự bỏ toàn bộ vốn. Đây cũng là nguyên nhân khiến nhiều dự án PPP trước đó gặp khó khăn trong quá trình triển khai.

Để tháo gỡ, Chính phủ đã trình Quốc hội ban hành Luật PPP sửa đổi, cho phép Nhà nước hỗ trợ từ 50-70% tổng vốn đầu tư tùy theo vị trí địa lý và hiệu quả của từng dự án.

Phó Thủ tướng nhấn mạnh, nếu không có sự tham gia hỗ trợ vốn của Nhà nước, các dự án tại vùng sâu, vùng xa, miền núi sẽ rất khó thu hút nhà đầu tư. Trong khi đó, những dự án mới có sự tham gia chia sẻ nguồn lực của Nhà nước hiện được đánh giá có hiệu quả.

Đối với hình thức vận hành và bảo trì (O&M), Phó Thủ tướng cho biết, thời gian tới, Bộ Xây dựng sẽ thí điểm đấu thầu nhượng quyền thu phí một số đoạn tuyến thuộc cao tốc Bắc - Nam đã được Nhà nước đầu tư.

Theo Phó Thủ tướng, hình thức này nhận được sự quan tâm lớn của doanh nghiệp do loại bỏ được những rủi ro liên quan đến giải phóng mặt bằng, thi công xây dựng và biến động giá vật liệu. Doanh nghiệp tham gia chủ yếu thực hiện khai thác, thu phí theo phương án được xác định.

Cùng với cơ chế hỗ trợ vốn, Phó Thủ tướng đề cập quy định chia sẻ rủi ro doanh thu giữa Nhà nước và nhà đầu tư trong Luật PPP.

Theo đó, khi doanh thu thực tế thấp hơn mức 75-90% so với phương án tài chính ban đầu, Nhà nước có thể xem xét sử dụng ngân sách để bù đắp. Ngược lại, nếu doanh thu thực tế cao hơn phương án tài chính, doanh nghiệp phải thực hiện cơ chế chia sẻ với Nhà nước.

Trong những trường hợp đặc biệt, Nhà nước cũng có thể xem xét mua lại dự án.

Chấm dứt vay ODA dàn trải, ưu tiên dự án có sức lan tỏa lớn

Về vấn đề huy động và sử dụng nguồn vốn vay hỗ trợ phát triển chính thức (ODA), Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng cho biết, Việt Nam hiện đã “tốt nghiệp ODA”, đồng nghĩa với việc không còn được tiếp cận những nguồn vốn vay giá rẻ như trước đây, trong khi nhu cầu huy động vốn cho phát triển kinh tế - xã hội vẫn rất lớn.

Tuy nhiên, theo Phó Thủ tướng, dư địa nợ công và nợ Chính phủ của Việt Nam hiện ở mức thấp so với trần Quốc hội cho phép. Đây là điều kiện tạo không gian để Chính phủ tiếp tục huy động nguồn vốn vay ODA phục vụ phát triển kinh tế.

Dù vậy, việc huy động vốn vay phải được tính toán thận trọng, không chỉ xét đến khả năng vay mà còn phải đánh giá đầy đủ hiệu quả kinh tế - xã hội và chi phí sử dụng vốn.

Phó Thủ tướng cho biết, Chính phủ đã chỉ đạo các cơ quan liên quan rà soát kỹ những điều kiện ràng buộc trong các khoản vay, đặc biệt là quy định liên quan đến thi công và lựa chọn nhà thầu, nhằm bảo đảm an toàn trong quá trình triển khai dự án.

Định hướng được Phó Thủ tướng nhấn mạnh là chấm dứt tình trạng vay ODA dàn trải, chỉ tập trung nguồn vốn này cho một số dự án hạ tầng lớn, có sức lan tỏa cao. Yêu cầu đặt ra đối với các khoản vay ODA không chỉ là huy động được nguồn vốn đáp ứng nhu cầu đầu tư mà còn phải lựa chọn đúng dự án, kiểm soát chặt chi phí vay và những điều kiện đi kèm, bảo đảm hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Phấn đấu giải ngân 100% vốn đầu tư công năm 2026

Đối với tiến độ giải ngân vốn đầu tư công, Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng cho biết, Chính phủ đang chỉ đạo quyết liệt các bộ, ngành, địa phương phấn đấu giải ngân 100% kế hoạch vốn năm 2026.

Theo Phó Thủ tướng, việc hoàn thành mục tiêu giải ngân sẽ đóng góp thêm khoảng 1,7 điểm phần trăm vào tăng trưởng kinh tế, qua đó góp phần bảo đảm thực hiện mục tiêu tăng trưởng 10% trong năm 2026.

Đề cập kết quả thực hiện, Phó Thủ tướng cho biết, sau 10 tháng, tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công đã đạt 74% kế hoạch. Đây là mức cao kỷ lục đối với năm đầu nhiệm kỳ từ trước đến nay.

Một vấn đề được Phó Thủ tướng giải thích thêm là khoản vốn tạm ứng cho các nhà thầu trong quá trình triển khai dự án.

Theo Phó Thủ tướng, năm 2026 là năm đầu nhiệm kỳ, nhiều dự án mới được khởi công và tổ chức thực hiện. Sau khi ký kết hợp đồng, chủ đầu tư phải thực hiện tạm ứng khoảng 30% giá trị hợp đồng để nhà thầu có nguồn lực mua nguyên vật liệu và chuẩn bị các điều kiện thi công.

Phó Thủ tướng cho rằng, đây là yếu tố khách quan trong quá trình triển khai dự án đầu tư công, đặc biệt đối với những công trình bắt đầu thực hiện trong năm đầu nhiệm kỳ.

Để đẩy nhanh tiến độ đưa nguồn vốn vào nền kinh tế, Chính phủ đã chỉ đạo các bộ, ngành, địa phương tập trung thực hiện công tác nghiệm thu, thanh quyết toán khối lượng hoàn thành, bảo đảm giải ngân thực chất, qua đó góp phần hoàn thành mục tiêu giải ngân toàn bộ kế hoạch vốn đầu tư công năm 2026.