Phó Thủ tướng: Xóa bỏ tư duy khép kín, cục bộ, hành chính hóa công tác nhân tài

Trong cuộc phỏng vấn dành riêng cho VietNamNet, Bí thư Trung ương Đảng, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà đã chia sẻ góc nhìn sâu sắc về những điểm đột phá trong Kết luận 105 của Trung ương về “thu hút và trọng dụng nhân tài trong các ngành, lĩnh vực mũi nhọn, phục vụ đất nước phát triển nhanh, bền vững”. 

Theo Phó Thủ tướng, chiến lược quốc gia về nhân tài lần này đánh dấu bước chuyển căn bản trong tư duy và phương thức quản trị nhân tài. Đó là tìm đúng người cho những bài toán lớn của đất nước, giao nhiệm vụ xứng tầm, mạng dạn trao quyền và đánh giá bằng chính kết quả, giá trị cống hiến.

Theo đánh giá của nhiều chuyên gia, Kết luận 105 được xem là một dấu mốc quan trọng với nhiều tư duy đổi mới về nhân tài. Trong đó xác định rõ “nhân tài là nguồn lực chiến lược đặc biệt của quốc gia”. Phó Thủ tướng có thể nói rõ hơn về điều này?

Đây là một trong những tư duy mới được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhiều lần nhấn mạnh. Kết luận 105 của Trung ương cũng nêu rõ: Nhân tài là nguồn lực chiến lược đặc biệt của quốc gia, giữ vai trò quan trọng dẫn dắt phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực cạnh tranh và tự chủ chiến lược của đất nước.

Điều đó có nghĩa là thu hút, phát triển, trọng dụng nhân tài phải đặt trong tổng thể chiến lược phát triển đất nước, lấy lợi ích quốc gia, dân tộc và yêu cầu thực hiện các nhiệm vụ chiến lược làm định hướng cao nhất.

Một yêu cầu rất đáng chú ý là phải gắn nhân tài với những bài toán cụ thể của đất nước. Không thể chỉ nói chung chung rằng chúng ta cần thu hút nhà khoa học, chuyên gia giỏi, kỹ sư tài năng, mà phải xác định rõ đất nước đang cần giải quyết những vấn đề gì, trong lĩnh vực nào, cần ai và cần họ tạo ra sản phẩm, kết quả gì.

Chiến lược lần này cũng đặt trọng dụng nhân tài vào vị trí then chốt. Nếu không có công việc phù hợp, không được trao quyền, không có điều kiện nghiên cứu, sáng tạo và không được đánh giá công bằng thì người tài cũng khó phát huy năng lực, thậm chí có thể rời đi.

Vì vậy, Kết luận 105 của Trung ương không dừng ở việc đưa ra các chính sách đãi ngộ như vẫn làm lâu nay mà hướng tới xây dựng một hệ sinh thái nhân tài đồng bộ, từ phát hiện, tạo nguồn, đào tạo, bồi dưỡng, thu hút, trọng dụng, đãi ngộ đến bảo vệ, tôn vinh và phát triển lâu dài. Đây chính là sự chuyển đổi từ tư duy thu hút nhân tài đơn lẻ sang quản trị nguồn lực trí tuệ của quốc gia.

Trong các chỉ đạo về nhân tài, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước luôn nhấn mạnh: Không đồng nhất nhân tài với người có bằng cấp cao; trọng dụng nhân tài không đồng nghĩa với bổ nhiệm làm lãnh đạo, vào biên chế. Phó Thủ tướng có suy nghĩ gì về thông điệp này?

Đây cũng là một điểm rất quan trọng, một tư duy rất mới mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhiều lần lưu ý và đã được khẳng định trong Kết luận 105 của Trung ương

Nhân tài không đồng nhất với người có bằng cấp cao, học hàm, học vị, chức vụ quản lý hay thâm niên công tác. Nhân tài phải được nhận diện từ phẩm chất, năng lực thực tế, tư duy sáng tạo, sản phẩm cụ thể, thành tích, uy tín nghề nghiệp và giá trị đóng góp cho xã hội.

Sự thay đổi này có ý nghĩa rất lớn. Bởi nếu chúng ta vẫn nhìn nhận nhân tài chủ yếu qua bằng cấp, hồ sơ, tiêu chuẩn hành chính thì sẽ bỏ lọt rất nhiều người giỏi thực sự, đặc biệt là những chuyên gia, nhà khoa học, kỹ sư, doanh nhân, người trẻ có tư duy đột phá.

Một điểm mới mang tính đột phá nữa trong chiến lược lần này là chuyển từ quản lý con người theo tổ chức, biên chế sang quản trị và phát triển nhân tài theo yêu cầu nhiệm vụ. Nhân tài có thể làm việc trong khu vực công, khu vực tư, trong nước hoặc ở nước ngoài. Điều quan trọng không phải họ đang thuộc biên chế của cơ quan nào, mà là họ có thể đóng góp gì cho những nhiệm vụ chiến lược của đất nước.

Điều này cũng có nghĩa chúng ta phải xóa bỏ tư duy khép kín, cục bộ, hành chính hóa công tác nhân tài. Không thể vì một người tài không nằm trong hệ thống biên chế mà không có cơ chế để huy động, sử dụng trí tuệ và năng lực của họ. Cũng không thể mặc định muốn trọng dụng nhân tài thì phải đưa họ vào một vị trí lãnh đạo hay một chức danh trong bộ máy.

Có ý kiến cho rằng vẫn còn tình trạng một số nơi lãnh đạo không dám và không muốn dùng người giỏi hơn mình. Điều này đòi hỏi vai trò và trách nhiệm của người đứng đầu trong trọng dụng nhân tài như thế nào, thưa Phó Thủ tướng?

Một trong những yêu cầu được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đặt ra là phải xây dựng văn hóa trọng người thực tài, khuyến khích dám phát hiện, dám tiến cử, dám sử dụng nhân tài; khắc phục tình trạng cào bằng, cục bộ, khép kín, đố kỵ, cô lập, sợ người giỏi. Tôi cho rằng đây là vấn đề không thể xem nhẹ. 

Bởi, có những trường hợp chúng ta có chính sách tốt nhưng môi trường làm việc không tốt, cơ chế vận hành thiếu minh bạch, người đứng đầu không thực sự cầu thị, không dám giao việc và không bảo vệ người đổi mới thì chính sách dù có tốt đến mấy cũng khó đi vào cuộc sống.

Vì vậy, người đứng đầu phải chịu trách nhiệm về việc phát hiện, lựa chọn, bố trí, giao nhiệm vụ và tạo môi trường làm việc cho nhân tài. Nếu họ sử dụng không đúng năng lực, để mất người giỏi vì môi trường làm việc yếu kém, thiếu công bằng hoặc có hành vi đố kỵ, cản trở thì cũng phải xem xét trách nhiệm.

Cho nên, Kết luận 105, Trung ương đã yêu cầu người đứng đầu trực tiếp chỉ đạo và chịu trách nhiệm về kết quả phát hiện, trọng dụng nhân tài thuộc phạm vi quản lý. Trong tổ chức thực hiện, Trung ương cũng lưu ý gắn kết quả công tác nhân tài với trách nhiệm của cấp ủy, cơ quan, đơn vị và người đứng đầu.

Không thể chỉ đặt yêu cầu đối với người tài mà không xem xét trách nhiệm của người có thẩm quyền trong việc tạo điều kiện để họ phát huy năng lực. Nếu một người có năng lực nhưng không được giao việc phù hợp, không được bảo đảm điều kiện làm việc, bị cản trở bởi những rào cản hành chính hoặc môi trường thiếu công bằng thì đó cũng là vấn đề phải được nhìn nhận và xử lý.

Nhưng điều nhiều người băn khoăn là làm thế nào để nhân tài thực sự muốn đến, muốn ở lại và có thể phát huy năng lực trong môi trường làm việc còn nhiều ràng buộc như ở Việt Nam?

Tôi cho rằng một nhân tài không thể chỉ được mời về, trao một chức danh rồi để họ tự xoay xở trong những ràng buộc về thủ tục, kinh phí, nhân lực và cơ chế quản lý. Họ phải được giao một gói nhiệm vụ rõ ràng, có mục tiêu, quyền quyết định, quyền lựa chọn cộng sự, hạ tầng, dữ liệu, ngân sách, chế độ đãi ngộ và sản phẩm phải đạt được.

Đây là cách tiếp cận rất thực chất. Bởi người tài không chỉ cần được đãi ngộ tốt mà còn cần được tin tưởng, được làm việc trong môi trường chuyên nghiệp, được trao không gian sáng tạo và được quyền quyết định trong phạm vi nhiệm vụ được giao.

Một người tài có thể được thu hút bởi mức lương tốt, nhưng để họ gắn bó lâu dài và cống hiến hết khả năng thì điều quan trọng hơn là môi trường làm việc, cơ hội phát triển, sự tin tưởng và khả năng tạo ra những giá trị có ý nghĩa.

Họ cần có phòng thí nghiệm, dữ liệu, thiết bị, nhóm cộng sự, cơ hội hợp tác quốc tế, quyền tự chủ chuyên môn và cơ chế bảo vệ phù hợp khi thực hiện những nhiệm vụ có tính chất mới, khó, nhiều rủi ro.

Vì vậy, Kết luận 105 và Chương trình hành động của Chính phủ đặt ra yêu cầu xây dựng môi trường làm việc chuyên nghiệp, hiện đại, dân chủ, minh bạch; khuyến khích tranh luận khoa học, phản biện, thử nghiệm và đổi mới sáng tạo. Đồng thời, có cơ chế phân biệt rõ rủi ro khách quan trong nghiên cứu, thử nghiệm với hành vi vi phạm pháp luật, thiếu trách nhiệm hay vụ lợi.

Chúng ta phải bảo vệ người dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới vì lợi ích chung, nhưng không có nghĩa là buông lỏng kỷ luật, kỷ cương. Quyền tự chủ phải đi đôi với trách nhiệm giải trình, kiểm tra và giám sát. Đãi ngộ phải tương xứng với năng lực, nhiệm vụ và kết quả thực hiện.

Chúng ta cũng phải kiên quyết ngăn chặn việc lợi dụng chính sách nhân tài để tuyển dụng không khách quan, nâng khống thành tích, công nhận sai đối tượng hoặc sử dụng ngân sách không hiệu quả. Chính sách vượt trội nhưng phải công khai, minh bạch, có kiểm soát, không tạo ra đặc quyền, đặc lợi.

Về lâu dài, điều chúng ta hướng tới là xây dựng một nền văn hóa trọng người thực tài, trong đó mọi người có năng lực, có khát vọng cống hiến đều có cơ hội được phát hiện, phát triển và sử dụng đúng sở trường.

Vậy Chính phủ sẽ hành động như thế nào để cụ thể hóa những quan điểm mới của Trung ương về nhân tài thành cơ chế, chính sách để triển khai trong thực tế?

Ngày 23/10 vừa qua, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 336 về Chương trình hành động thực hiện Kết luận 105 của Trung ương.

Trước hết, Chính phủ tập trung hoàn thiện thể chế, chính sách. Trong đó, Bộ Nội vụ được giao chủ trì, phối hợp với các bộ, cơ quan liên quan xây dựng, trình Chính phủ hồ sơ Nghị quyết của Quốc hội quy định cơ chế, chính sách đặc biệt về công tác nhân tài.

Đồng thời, Chính phủ giao Bộ Nội vụ rà soát các quy định hiện hành để sửa đổi, bổ sung hoặc thay thế những nội dung không còn phù hợp, bảo đảm thống nhất với định hướng mới.

Một nhiệm vụ rất quan trọng là xây dựng khung tiêu chí quốc gia về nhân tài theo hướng mở và linh hoạt. Đây sẽ là căn cứ để đánh giá năng lực thực tế, sản phẩm, kết quả và giá trị đóng góp của nhân tài, thay vì chạy theo bằng cấp, danh hiệu hay các điều kiện hành chính mang tính hình thức.

Chính phủ cũng sẽ bảo đảm nguồn lực tài chính đủ mạnh và cơ chế đãi ngộ đủ sức cạnh tranh, với mức khoảng 0,1% GDP hằng năm trong tổng nguồn lực dành cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số như Kết luận 105 đặt ra.

Chính phủ đã giao Bộ Tài chính xây dựng cơ chế tài chính đặc thù, linh hoạt; đồng thời khuyến khích doanh nghiệp tham gia đầu tư, đồng tài trợ cho đào tạo, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo. Nguồn lực cho nhân tài không thể chỉ trông chờ vào ngân sách nhà nước mà cần huy động sức mạnh của toàn xã hội.

Cùng với hoàn thiện thể chế, Chính phủ sẽ triển khai những nhiệm vụ cụ thể nào để các bộ, ngành, địa phương thực sự đổi mới cách phát hiện, thu hút, trọng dụng nhân tài, thưa Phó Thủ tướng?

Trước hết, Chính phủ xác định rõ những lĩnh vực, nhiệm vụ chiến lược cần ưu tiên để thu hút, trọng dụng nhân tài. Đây là yêu cầu đặt ra nhằm khắc phục tình trạng chính sách dàn trải, nơi nào cũng muốn thu hút, ngành nào cũng đề xuất ưu tiên nhưng nguồn lực lại bị phân tán.

Trong đó, Bộ Khoa học và Công nghệ được giao chủ trì xác định, cập nhật danh mục các ngành, lĩnh vực mũi nhọn, nhiệm vụ chiến lược, chương trình, dự án, công trình trọng điểm và những bài toán lớn của quốc gia cần nhân tài tham gia giải quyết.

Trọng tâm trước mắt là các lĩnh vực khoa học cơ bản, trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ lượng tử, khoa học dữ liệu, công nghệ chiến lược, công nghệ mới và những lĩnh vực có ý nghĩa quyết định đối với năng lực tự chủ, sức cạnh tranh của nền kinh tế.

Cùng với đó, Chính phủ yêu cầu đổi mới phương thức phát hiện, tuyển chọn và sử dụng nhân tài. Các bộ, ngành, địa phương phải xuất phát từ nhu cầu thực tiễn, xác định rõ bài toán cần giải quyết, số lượng và cơ cấu nhân tài cần huy động, phương thức tuyển chọn, nhiệm vụ giao và nguồn lực bảo đảm.

Chúng ta sẽ mở rộng các hình thức trọng dụng nhân tài, không chỉ thông qua tuyển dụng vào cơ quan nhà nước mà còn bằng hợp đồng chuyên gia, tư vấn, kiêm nhiệm, biệt phái, làm việc theo chương trình, dự án và những hình thức phù hợp khác.

Đặc biệt, Chính phủ sẽ tạo điều kiện để chuyên gia khu vực tư, người Việt Nam ở nước ngoài và chuyên gia quốc tế tham gia các nhiệm vụ của đất nước mà không nhất thiết phải thay đổi nơi ở, nơi làm việc hay quan hệ công tác.

Đặc biệt với nhân tài quốc tế, Chính phủ cũng sẽ nghiên cứu các cơ chế thuận lợi, đồng bộ về thủ tục nhập cảnh, cư trú, lao động, tiền lương, nhà ở, y tế, giáo dục cho chuyên gia và gia đình của họ. Chúng ta cần chủ động kết nối với mạng lưới trí thức Việt Nam ở nước ngoài, chuyên gia quốc tế, các tập đoàn công nghệ và trung tâm nghiên cứu hàng đầu, để họ có thể tham gia giải quyết những bài toán lớn của đất nước.

Chính phủ cũng sẽ xây dựng hạ tầng quản trị nhân tài quốc gia trên nền tảng số để phục vụ việc tìm kiếm, dự báo nhu cầu, kết nối và điều phối nguồn lực nhân tài. Đây không đơn thuần là xây dựng một danh sách những người có trình độ cao.

Điều quan trọng là phải hình thành được công cụ quản trị hiện đại, giúp chúng ta biết đất nước đang có nguồn lực trí tuệ nào, ở đâu, có năng lực gì, có thể tham gia giải quyết nhiệm vụ nào và kết quả đóng góp ra sao.

Thiết kế: Phạm Luyện - Ảnh: VGP, Quốc hội