Phong tục đón Tết của người Sán Chỉ ở Bằng Thành

Chuẩn bị trang phục đón Tết.

Hằng năm, từ ngày 20 tháng Chạp trở đi, chợ Bộc Bố, xã Bằng Thành luôn đông đúc với đủ các mặt hàng phục vụ Tết như lợn đen, gà trống thiến, đỗ tương, mộc nhĩ, nấm hương, miến, gạo nếp nương, lá dong… Bà con từ các xã cũ là Bộc Bố, Giáo Hiệu, Nhạn Môn và Bằng Thành di chuyển về đây để tranh thủ mua sắm quần áo mới, giày dép mới và nhu yếu phẩm cần thiết phục vụ những ngày Tết.

Cũng như nhiều dân tộc ít người ở xã vùng cao Bằng Thành, Tết Nguyên Đán được người Sán Chỉ coi trọng nhất trong năm, đây là dịp mọi người nghỉ ngơi sau một năm lao động vất vả. Bà Lý Thị Mộng, Bí thư Chi bộ thôn Khâu Đấng, xã Bằng Thành, chia sẻ: Đối với người Sán Chỉ, để chuẩn bị cho Tết cổ truyền dân tộc, gia đình nào cũng vậy, ngoài thức ăn, đồ uống thì hai thứ không thể thiếu đó là bánh chuối và bánh chưng.

Nguyên liệu chính để làm bánh chuối là bột gạo nếp và quả chuối, quả chuối dùng làm bánh phải được lấy từ trên rừng, sau đó đem đun cho nhừ và được trộn với bột gạo nếp để rồi gói thành bánh rất dễ ăn và có vị thơm đặc trưng.

Bánh chưng của người Sán Chỉ cũng khác hẳn với các dân tộc khác là bánh được làm thường có màu đen, để tạo màu đen cho bánh, người Sán Chỉ lên rừng lấy cây “cặp slỉu giàng” đem về phơi khô sau đó đốt lấy than rồi đổ nước sôi qua than, tro lọc lấy nước và qua một số công đoạn khác để tạo màu đen cho bánh. Chính vì vậy những chiếc bánh có hương vị rất riêng.

Trong ngày cuối cùng của năm, sau khi đã chuẩn bị xong mâm cơm tất niên, có một số gia đình còn mời thầy mo về làm lễ cúng để mời tổ tiên về ăn Tết và xua đuổi ma quỷ, vận hạn năm cũ, cầu khấn, cầu may trong năm mới cuộc sống gia đình, làng xóm luôn may mắn, làm ăn thuận lợi, mọi người trong gia đình luôn mạnh khỏe, hạnh phúc và mùa màng tươi tốt, bội thu…

Nổi bật nhất trong những ngày Tết của người Sán Chỉ ở Khâu Đấng là màn múa mặt quỷ. Đây là điệu múa chỉ có duy nhất ở người Sán Chỉ. Những chiếc mặt nạ được làm bằng gỗ rất nhẹ và khắc hình mặt người khá hung dữ.

Phụ nữ Sán Chỉ thêu trang phục chuẩn bị đón Tết.

Khi đeo mặt nạ, người Sán Chỉ sẽ dùng một chiếc khăn tràm phủ kín phía sau đầu và buộc cố định vào chiếc mặt nạ để không bị rơi trong quá trình nhảy múa.

Trong mỗi gia đình người Sán Chỉ đều phải có một chiếc mặt nạ để người đàn ông đại diện cho gia đình tham gia múa mặt nạ trong lễ cầu mùa năm mới. Tại thôn Khâu Đấng, “múa mặt quỷ” vẫn được lưu giữ qua nhiều thế hệ, điệu múa gần như vẫn giữ được nguyên bản theo truyền thống của người Sán Chỉ nơi đây.

Thông thường, thời gian Tết của người Sán Chỉ kéo dài đến khi kết thúc lễ hội lồng tồng, nghĩa là từ mùng 6 đến mùng 10 tháng Giêng. Chị em phụ nữ Sán Chỉ còn thêu thùa trong những ngày Tết. Đặc biệt, trong những ngày xuân, khi các bậc cao niên có dịp được ngồi tụ họp với nhau thì người Sán Chỉ có truyền thống là xem ngày sinh, tháng sinh của con cháu trong độ tuổi từ 10 đến 16 tuổi và chậm nhất là 18 đến 19 tuổi để có kế hoạch làm Lễ Cấp sắc, tức là cấp tên cấp họ cho con em của dòng tộc theo cách riêng của người Sán Chỉ...

Minh Thúy