Phòng vệ thương mại: Từ ứng phó vụ việc sang quản trị rủi ro

Ảnh minh họa

Từ ứng phó khi bị điều tra sang quản trị rủi ro

Phòng vệ thương mại đang trở thành một phần ngày càng quan trọng trong năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp khi hàng hóa Việt Nam mở rộng hiện diện trên thị trường quốc tế. Cùng với cơ hội từ các hiệp định thương mại, doanh nghiệp cũng phải đối mặt với nguy cơ bị điều tra chống bán phá giá, chống trợ cấp, tự vệ, chống lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại và những hình thức kiểm soát thương mại khác.

Theo Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương), tính đến giữa tháng 9/2026, hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam đã đối mặt với 327 vụ việc điều tra phòng vệ thương mại từ 27 thị trường. Riêng 9 tháng đầu năm 2026 phát sinh 27 vụ việc mới, tăng hơn 4 vụ so với số vụ việc của cả năm 2025.

Sự gia tăng này cho thấy áp lực đối với hàng hóa Việt Nam không chỉ đến từ cạnh tranh về giá, chất lượng hay thị phần mà còn từ các chính sách bảo vệ sản xuất trong nước của các quốc gia nhập khẩu.

Theo Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân, công tác phòng vệ thương mại cần chuyển mạnh từ ứng phó sang chủ động, từ xử lý từng vụ việc sang quản trị rủi ro, với sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp.

Thứ trưởng nhấn mạnh phòng vệ thương mại không phải là công cụ hạn chế cạnh tranh mà là công cụ bảo vệ cạnh tranh công bằng. Việc sử dụng hiệu quả công cụ này có thể tạo điều kiện để doanh nghiệp đầu tư, đổi mới công nghệ, duy trì việc làm và củng cố chuỗi cung ứng.

Điểm quan trọng ở đây là doanh nghiệp không nên chờ đến khi bị điều tra mới bắt đầu chuẩn bị. Theo hướng tiếp cận quản trị rủi ro, việc theo dõi thị trường, cập nhật chính sách thương mại, kiểm soát xuất xứ và chuẩn hóa dữ liệu cần được thực hiện thường xuyên trong quá trình sản xuất, kinh doanh.

Với vị thế nằm trong nhóm 20 nền kinh tế xuất khẩu lớn nhất thế giới, hàng hóa Việt Nam ngày càng trở thành đối tượng của các cuộc điều tra phòng vệ thương mại và những hình thức kiểm soát thương mại mới.

Ở chiều nhập khẩu, Việt Nam cũng chủ động sử dụng các công cụ phòng vệ thương mại để bảo vệ sản xuất trong nước. Đến giữa tháng 9/2026, Việt Nam đã khởi xướng 62 vụ việc điều tra phòng vệ thương mại và đang duy trì 37 biện pháp đối với hàng hóa nhập khẩu.

Việc điều tra và áp dụng các biện pháp này trên cơ sở quy định pháp luật và cam kết quốc tế góp phần bảo đảm môi trường cạnh tranh công bằng, bảo vệ hợp lý năng lực sản xuất trong nước.

Như vậy, phòng vệ thương mại đang được đặt trong một bài toán hai chiều: bảo vệ thị trường trong nước trước những tác động bất lợi từ bên ngoài, đồng thời giúp doanh nghiệp Việt Nam nâng cao khả năng chống chịu khi tham gia ngày càng sâu vào chuỗi thương mại toàn cầu.

Khi dữ liệu trở thành "tấm khiên" của doanh nghiệp

Rủi ro đối với doanh nghiệp xuất khẩu hiện không chỉ nằm ở những cuộc điều tra chống bán phá giá hay chống trợ cấp. Các công cụ thương mại ngày càng đa dạng, trong khi những yêu cầu về nguồn gốc hàng hóa, dữ liệu sản xuất và môi trường cũng ngày càng chặt chẽ.

Ông Lê Sỹ Giảng, Giám đốc Công ty TNHH GH Consults, cho biết trong bối cảnh dư thừa công suất và cạnh tranh về giá ngày càng gay gắt, các sản phẩm công nghiệp cơ bản như kim loại, hóa chất, nhựa và vật liệu xây dựng chiếm tỷ trọng lớn trong các vụ việc phòng vệ thương mại.

Theo ông Giảng, cùng với đó, các biện pháp chống lẩn tránh và gian lận xuất xứ ngày càng được áp dụng rộng rãi với hình thức đa dạng hơn. Doanh nghiệp Việt Nam cũng cần theo dõi những công cụ thương mại mới như thuế quan theo Điều 232, Điều 301 của Hoa Kỳ và Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của EU.

Những thay đổi này khiến dữ liệu trở thành một phần quan trọng của năng lực phòng vệ.

Dữ liệu sản xuất và xuất xứ là “tấm khiên” của doanh nghiệp

Trong một vụ việc điều tra, doanh nghiệp có thể phải cung cấp và giải trình nhiều thông tin liên quan đến sản lượng, doanh thu, chi phí, giá bán, nguyên liệu, xuất xứ, khách hàng và thị trường. Nếu hệ thống dữ liệu thiếu đồng bộ, không nhất quán hoặc không đủ khả năng chứng minh, doanh nghiệp sẽ gặp khó khăn trong quá trình bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

Do đó, quản trị dữ liệu không còn chỉ là yêu cầu của kế toán hay quản trị nội bộ. Với doanh nghiệp xuất khẩu, đây còn là một phần của năng lực cạnh tranh và khả năng ứng phó với rủi ro thương mại.

Đặc biệt, kiểm soát xuất xứ đang trở thành vấn đề cần được doanh nghiệp quan tâm ngay từ chuỗi cung ứng. Khi một quốc gia nhập khẩu nghi ngờ hàng hóa chỉ chuyển tải qua Việt Nam để né tránh biện pháp phòng vệ, doanh nghiệp phải có đủ hồ sơ để chứng minh nguồn gốc và quá trình sản xuất thực tế.

Từ góc độ cơ quan quản lý, ông Chu Thắng Trung, Phó Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại, cho rằng cần chuyển từ xử lý vụ việc sang quản trị chủ động rủi ro thương mại thông qua tăng cường cảnh báo sớm, chuẩn hóa dữ liệu, nâng cao năng lực của hiệp hội và doanh nghiệp, tăng cường phối hợp thực thi và gắn phòng vệ thương mại với chính sách phát triển công nghiệp.

Cách tiếp cận này cho thấy cảnh báo sớm không chỉ là nhiệm vụ của cơ quan quản lý. Doanh nghiệp và hiệp hội ngành hàng cũng cần chủ động theo dõi những biến động bất thường về giá, sản lượng, thị phần, dòng thương mại và chính sách tại các thị trường xuất khẩu.

Khi nhận diện được nguy cơ từ sớm, doanh nghiệp có thêm thời gian để rà soát dữ liệu, đánh giá chuỗi cung ứng, chuẩn bị phương án ứng phó và hạn chế những rủi ro có thể phát sinh.

Phòng vệ thương mại gắn với sức mạnh sản xuất

Năng lực phòng vệ thương mại vì vậy không chỉ được đo bằng khả năng xử lý một vụ điều tra. Về dài hạn, đây còn là câu chuyện về năng lực quản trị của doanh nghiệp, sức mạnh của hiệp hội ngành hàng và chất lượng của chuỗi cung ứng.

Khi một vụ việc được khởi xướng, doanh nghiệp phải đáp ứng nhiều yêu cầu liên quan đến phạm vi hàng hóa, ngành sản xuất trong nước, thiệt hại và mối quan hệ nhân quả. Chất lượng, tính đại diện và sự nhất quán của dữ liệu có vai trò quan trọng trong quá trình xây dựng hồ sơ và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp.

Điều đó đặt ra yêu cầu doanh nghiệp cần chuẩn bị từ trước: lưu trữ dữ liệu đầy đủ, chuẩn hóa hệ thống quản trị, kiểm soát nguồn gốc nguyên liệu và phân công đầu mối theo dõi các vấn đề liên quan đến phòng vệ thương mại.

Với các hiệp hội ngành hàng, việc xây dựng cơ chế chia sẻ thông tin và cảnh báo sớm cũng có ý nghĩa quan trọng. Khi nhiều doanh nghiệp cùng xuất khẩu một nhóm sản phẩm, những biến động về giá, sản lượng hoặc thị phần có thể là tín hiệu cần được theo dõi trước khi rủi ro trở thành một vụ việc cụ thể.

Phòng vệ thương mại cũng không chỉ là câu chuyện của doanh nghiệp xuất khẩu. Ở thị trường trong nước, việc sử dụng hiệu quả các công cụ này có liên quan trực tiếp đến quản trị chuỗi cung ứng và năng lực của các ngành sản xuất.

Phòng vệ thương mại gắn với sức mạnh sản xuất

Ông Bùi Nguyễn Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, cho rằng việc sử dụng hiệu quả các công cụ phòng vệ thương mại đối với các mặt hàng tiêu dùng góp phần bảo đảm môi trường cạnh tranh công bằng và nâng cao khả năng chủ động ứng phó của doanh nghiệp trước những biến động của thị trường trong nước và quốc tế.

Nhìn rộng hơn, một nền sản xuất có sức cạnh tranh không chỉ cần vốn, công nghệ, nhân lực và thị trường mà còn cần khả năng nhận diện và ứng phó với những thay đổi của chính sách thương mại quốc tế.

Đây cũng là lý do phòng vệ thương mại ngày càng gắn với mục tiêu củng cố năng lực sản xuất. Khi doanh nghiệp có dữ liệu tốt, kiểm soát được chuỗi cung ứng, minh bạch về xuất xứ và chủ động theo dõi thị trường, khả năng ứng phó với các cuộc điều tra cũng được nâng lên.

Từ đó, phòng vệ thương mại có thể được nhìn nhận không chỉ như một "tấm khiên" khi doanh nghiệp gặp rủi ro mà còn là một bộ phận của năng lực quản trị và cạnh tranh.

Trong bối cảnh hàng hóa Việt Nam tiếp tục mở rộng thị trường, 327 vụ việc tại 27 thị trường là một chỉ dấu cho thấy yêu cầu này ngày càng rõ hơn. Cảnh báo sớm để nhận diện rủi ro, dữ liệu để chứng minh năng lực và sử dụng đúng công cụ để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp sẽ là những yếu tố quan trọng giúp doanh nghiệp chuyển từ thế bị động sang chủ động.

Khi phòng vệ thương mại được đặt trong tổng thể chiến lược sản xuất, quản trị và mở rộng thị trường, doanh nghiệp không chỉ tăng khả năng ứng phó với các vụ điều tra mà còn có thêm nền tảng để củng cố chuỗi cung ứng, nâng sức cạnh tranh và duy trì dư địa tăng trưởng trong môi trường thương mại ngày càng nhiều biến động.